ReconstructieGemeente in last

Corona, dat kon er in Hoogeveen ook nog wel bij

Het centrum van Hoogeveen: de opknapbeurt moet misschien ook maar stoppen.Beeld Harry Cock

Hoogeveen stond er financieel zo belabberd voor dat de gemeente nog maar één uitweg zag: een volledige uitgavenstop. En toen brak de coronacrisis uit.

‘U hoeft maar naar buiten te kijken en zie: de financiële effecten van de coronacrisis zullen groot zijn.’ Nog wat onwennig zit Jacob van der Heide voor zijn camera in de digitale raadsvergadering. Het is donderdagavond 23 april. Door het raam achter de Hoogeveense wethouder van financiën is een blauwe lucht zichtbaar. Maar de gemeenteraad heeft net een menu van kaalslag achter de kiezen.

Minder buitenschilderwerk en schoonmaak van scholen: scheelt weer 35 duizend euro. 154 duizend euro bezuinigen op onderwijsbeleid, waaronder ondersteuning van laaggeletterdheid – een groot probleem hier in Zuidoost-Drenthe. Grotendeels stoppen met preventieve schuldhulpverlening: een besparing van 89 duizend euro. ‘Risico op meer problematische schulden’, staat er in de kolom ‘verwachte maatschappelijke effecten’.

Geschraapt

Maar de tijd van keuzes is in Hoogeveen (55 duizend inwoners) allang voorbij. Hoewel de voltallige oppositie tegen stemt, zal het bezuinigingspakket worden aangenomen. De financiële situatie van de Drentse gemeente is zo beroerd dat er 8 miljoen euro bespaard moet worden. Ook op sportaccommodaties, verslavingszorg, groenbeheer en het onderhoud van bruggen en viaducten wordt gekort. Overal is geschrapt en geschraapt. En zelfs daarmee komt de bezuiniging niet verder dan krap 6 miljoen.

Twee uur en dertien minuten is er gesproken over wat de gemeente niet meer voor haar inwoners kan betekenen. En nu komt de coronacrisis als toetje.

Een dessert met een onzeker prijskaartje, erkent wethouder Van der Heide. Een werkgroep is druk bezig de meerkosten van alles wat bij het virus komt kijken te inventariseren. ‘De CC’s’ worden de leden intern genoemd: de Corona Controllers.

De plek waar een ijsbaan en een nieuw zwembad zouden komen. Ook dat gaat niet door. Beeld Harry Cock

Parkeergeld

Eén ding is zeker: de uitgaven gaan hard oplopen. De CC’s hebben voorlopig 22 extra coronakostenposten geïdentificeerd. Hogere ict-uitgaven om digitaal vergaderen mogelijk te maken, bijvoorbeeld. Maar ook hogere lasten voor de GGD, de Milieustraten en onderwijs voor kwetsbare kinderen. Tel daarbij op zes drooggevallen bronnen van inkomsten, van tegenvallende grondexploitaties tot parkeergeld dat niet geïnd wordt – want ook in het centrum van Hoogeveen wordt deze weken amper geparkeerd.

Duidelijk is ook dat het aantal mensen dat een bijstandsuitkering aanvraagt nu al toeneemt, terwijl dat net flink teruggedrongen was. Voor dit jaar worden er 200 extra uitkeringen verwacht. Meerkosten: zeker drie miljoen euro. In principe gaat het bonnetje voor de bijstand naar Den Haag. Maar dan moet de gemeente dit jaar dus wel even voorschieten. Eén probleem: de gemeente Hoogeveen is platzak.

Acute liquiditeitsproblemen verwacht wethouder Van der Heide nog niet. Even rood staan bij de Bank Nederlandse Gemeenten kan altijd. Die zal ook wel coulant zijn in coronatijd. Maar zuur is het wel. Hoogeveen heeft net euro’s uit alle hoeken en gaten gepeuterd. De hoogste nood leek geledigd. ‘Maar toen wisten we nog niet van het risico-corona. En dat zal ons weer enorm onder druk zetten.’

Over compensatie van hun coronalasten zijn gemeenten in gesprek met de rijksoverheid. De onderhandelingen verlopen ‘voorspoedig’, meldt de wethouder op gezag van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. ‘Maar: de uitkomst is nog onzeker.’

Uitgavenstop

In februari kondigde het gemeentebestuur van Hoogeveen een in Nederland uitzonderlijke noodgreep af: een totale uitgavenstop. Alleen contractuele en wettelijke financiële verplichtingen worden nog voldaan. Al zou de gemeente geld willen uitgeven: het is er niet. En de reserves zijn volledig verdampt.

De pijn zit vooral in het zogeheten ‘sociaal domein':  de zorg voor jongeren en ouderen die gemeenten overnamen van het rijk. Hoogeveen is financieel voor 63 procent afhankelijk van de rijksoverheid, maar komt structureel budget tekort. Assen staat zelfs al onder financiële curatele van de provincie. Maar Den Haag geeft geen sjoege.

Gemeenten komen een miljard tekort

Gemeenten komen dit jaar samen een miljard euro tekort, becijferde BDO Accountants & Adviseurs recent. En dat was nog buiten de coronacrisis gerekend. Van Midden-Groningen tot Maastricht: door het hele land kampen lokale overheden met een decentralisatiekater. De tekorten zijn groot op de jeugdzorg en de ondersteuning van ouderen en zieken (Wmo), taken die ze in 2015 overnamen van het rijk. Met flink minder budget. Aanvankelijk geloofden ook gemeenten nog dat ze het efficiënter konden. Nu kermen ze massaal. Mensen gingen niet minder, maar juist méér om hulp vragen. En die zorg werd per saldo ook nog duurder. Vooral gemeenten aan de rand van het land, zoals Hoogeveen, voelen de pijn. Ze hebben een sociaal-economisch relatief zwakke, vergrijsde en daardoor zorgbehoevende bevolking. 

‘Het water staat ons aan de lippen’, verzucht wethouder Van der Heide (Gemeentebelangen) tijdens een eerdere raadsvergadering op 6 februari. ‘Als we niks doen, verdrinken we.’ Solvabiliteit? Het boekhoudkundige begrip schiet tekort als de kas leeg is.

‘Desastreus’, ‘dramatisch’, ‘triest’, ‘schokkend’, ‘niet te verteren’ - er zijn weinig aangrijpende termen die de aflopen maanden niet klonken in de raadszaal. Toch was de hemel boven Hoogeveen al behoorlijk betrokken. Het woord ‘besparing’ kwam in de begroting voor 2019 al 87 keer voor – en daarvan slechts vijf keer inzake energie. Peuterspeelzalen, laaggeletterdheid, leerlingenvervoer, inkomensregelingen, studieleningen, preventieve schuldhulp, de bibliotheek, sportstimulering, thuishulp, dagbesteding, bestuurlijke vernieuwing, mantelzorgondersteuning – er is al op gekort.

De gemeente rekende tot in detail na wat het scheelt rolstoelen als ‘algemeen gebruikelijk’ te bestempelen, waardoor ze voor eigen rekening van invaliden komen. Om precies te zijn voor 42 stuks: 11.544,96 euro. Inclusief onderhoud (4,06 euro per rolstoel) is de bezuiniging al ingeboekt. En toiletstoelen? Die zijn ook tweedehands verkrijgbaar.

En het was dus nóg niet genoeg. In december werd nog een min of meer sluitende begroting voor 2020 gepresenteerd. Amper een maand later moest het college concluderen dat de verwachte besparingen niet gerealiseerd worden. En toen had corona Nederland nog niet bereikt.

Strop om de nek

Steeds duidelijker wordt dat het virus de financiële strop om de nek van gemeenten strak trekt. Allemaal hebben ze minder inkomsten en meer uitgaven. Van ingeboekte parkeergelden en toeristenbelastingen blijft niets over nu centra leeg blijven. Huren kun je niet innen bij verenigingen en ondernemingen die noodgedwongen gesloten zijn. En de kosten voor bijvoorbeeld handhaving van de samenscholingsregels tellen op.

Driekwart van de 77 gemeenten die een enquête van de Volkskrant invulden, verwacht vanwege corona extra te moeten bezuinigen 

Corona financiële strop voor gemeenten
Door de coronacrisis dreigen gemeenten verder in financiële problemen te raken. Inkomsten verdwijnen als sneeuw voor de zon, terwijl coronagerelateerde kosten zich opstapelen. Driekwart van de gemeenten verwacht daardoor extra te moeten bezuinigen. Enkele voorzien zelfs al dit jaar niet meer aan betalingsverplichtingen te kunnen voldoen.

In Hoogeveen zou wethouder Van der Heide niet weten waar hij het nog moet zoeken. ‘De spons is uitgeknepen. Er is nergens meer wat te halen. En dat is schrijnend.’

Vanwege het streven financieel gezond te worden had de gemeente investeringsplannen al bijna allemaal geschrapt. Misschien moet de laatste fase van de opknapbeurt van het centrum ook nog op de lange baan worden geschoven. ‘Een nieuwe brandweerkazerne zit er voorlopig gewoon niet in.’

Soms verkiezen gemeenten er in arren moede voor financiële curatele te omarmen, in de vorm van een zogeheten ‘artikel 12-status’. Het rijk geeft dan wat noodgeld, in ruil voor zeer strikt financieel toezicht.

Maar autonomie is voor Hoogeveen heilig. Wethouder Van der Heide weet wel wat er anders gebeurt: de gemeente wordt allereerst gesommeerd de lokale belastingen maximaal te verhogen. En 200 euro extra voor een doorsnee gezin, daar gaat hij zich bij zijn inwoners niet populair mee maken.

Protestmars

Door het hele land dringen bezuinigingen en lastenverzwaringen om voorrang. Noodkreten en brandbrieven volgden elkaar de afgelopen jaren op. De Hoogeveense wethouder Vos liep begin dit jaar nog mee in een protestmars van lokale bestuurders in Den Haag. Zijn klompen moesten benadrukken dat het zo echt niet langer gaat.

Toch vindt fractievoorzitter Debbie Bruijn-Van den Berg van oppositiepartij VVD het te simpel dat er alleen naar ‘Den Haag’ gewezen wordt. Het gemeentebestuur van Hoogeveen mag de hand ook wel in eigen boezem steken, zegt ze.

Neem de plannen voor de kunstijsbaan, die er uiteindelijk niet komt omdat hij – uiteraard – te duur is. Aan de voorbereidingen gingen evenwel 1,7 miljoen euro op, onder meer aan het opkopen van een bedrijfspand dat al tegen de vlakte ging. En waarom is er onlangs nog een Amsterdamse architect aangesteld voor het ontwerp van het nieuwe Cultuurhuis? ‘Dat komt er in elk geval voorlopig helemaal niet’, zegt Bruijn.

Het grote stenen gebouw is het cultuurcentrum De Tamboer. Voor het al geplande nieuwe cultuurcentrum heeft Hoogeveen geen geld meer. Beeld Harry Cock

Bezuinigingen worden steeds niet gerealiseerd, wethouders gaan voor hun eigen portefeuille , klaagt de VVD-fractievoorzitter. ‘Er is de afgelopen zes jaar geld uitgegeven alsof het tegen de plinten klotste. De raad heeft constant gewaarschuwd: het college rijdt met 150 kilometer per uur door rood.’

Hackathon

Maar wethouder Van der Heide (pas vorig jaar oktober aangetreden) zegt tijdens de raadsvergadering in februari: ‘Wij gaan proberen het tij te keren.’ Vorig jaar was er nog een ‘hackathon’, een collectieve ambtelijke brainstormsessie om creatieve bezuinigingen te bedenken. Maar, verzucht de wethouder: steeds bleek het probleem wéér erger geworden.

En toen had corona Hoogeveen nog niet bereikt.

De uitgavenstop is inmiddels verruild voor het credo: zuinig met de centen. De wethouder hoopt door de tering naar de nering te zetten de gemeente weer wat perspectief te bieden, met een sluitende meerjarenbegroting 2021-2024. ‘Ik kom van de politie, daar was ik gewend in crisissituaties te werken. Nu ben ik weer bezig met het beheersbaar maken van crises. Eerst een financiële, en daar komt corona nu nog bij.’

Lees ook

Sportclubs, ondernemers: verwacht niet te veel van gemeenten, zegt wethouder
Gemeenten zullen niet op grote schaal financiële steun kunnen geven aan sectoren die zijn getroffen door de corona-uitbraak. Daarvoor waarschuwt de Haagse wethouder Boudewijn Revis (Financiën).

Winkelen volgens het nieuwe normaal is net een potje Twister
Bosschenaren manoeuvreren zich door de binnenstad als ware het een potje Twister: de stoepen zijn afgeplakt, in de winkelstraat geldt eenrichtingsverkeer en in winkels hebben een maximum aantal bezoekers. Maar niet iedereen heeft er een boodschap aan. ‘Dit is voor mij al honderd jaar de kortste weg.’

Bahram Sadeghi verloor als zelfstandige in de media al zijn opdrachten. Wat voor werk kan hij wél doen?
De zorg? Daar hoeft hij zonder diploma niet aan te komen. Schoonmaken? Ook niet. Uiteindelijk stapt Bahram Sadeghi op de fiets, om half 4 ’s ochtends, naar de bloemenveiling in Aalsmeer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden