Controverse en controle: Tien jaar PVV

Geert Wilders richtte tien jaar geleden de PVV op. Hij drukte zijn stempel op de Nederlandse politiek, maar achter de schermen overheerst nog steeds het amateurisme. 'De zon mag alleen op Geert schijnen.'

Geert Wilders en zijn PVV. Beeld anp

Het is een jubileum in stijl. Geert Wilders viert krokusreces en gaat op vakantie en ondertussen kampt een lokale branche van zijn partij met de zoveelste PVV-rel.

De persoonlijk woordvoerder van Geert Wilders blijkt als Statenlid in Limburg een greep in de kas te hebben gedaan. Het draait om onbetaalde rekeningen aan hotel Van der Valk, dubieuze overboekingen aan een bevriende snackbareigenaar, neploonstrookjes en drank en drugs.

Het is de permanente paradox van de Partij voor de Vrijheid: een politieke factor van belang en tegelijkertijd een ongelukkenfabriek. Aan de ene kant zegt Wilders dat hij als premier het land naar voorspoed kan leiden. Aan de andere kant slaagt hij erin een woordvoerder te selecteren die zich te buiten gaat aan drank, drugs en fraude. Ook op andere vlakken is de PVV geen pronkstuk van bestuurlijke kracht. Nog steeds is de partij maar in twee gemeenten actief, in Den Haag en Almere - zonder veel zichtbaar succes. Ook de Statenfracties blijven politieke stiefkindjes, broedbedden van afsplitsingen en ruzies.

En toch lijkt het weinig effect te hebben. In de peilingen staat de PVV al maanden bovenaan, Kamerdebatten weet Wilders nog steeds naar zijn hand te zetten. Trots twitterde de partijleider donderdag een foto waarop te zien is hoe hij als een soort staatsman geïnterviewd wordt door de NOS ter ere van het tweede lustrum van de PVV. Het gesprek is maandag te zien, op de geboortedag van de partij die hij in 2006 vanuit 'een bezemkast in de Tweede Kamer' oprichtte als afgesplitste VVD'er.

Alle crises heeft hij sindsdien doorstaan, de grootste in 2014. Voormalige medewerkers zien hem nog zitten achter het grote bureau dat ooit van zijn leermeester Frits Bolkestein was. Kamerleden, Statenleden, gemeenteraadsleden: de PVV-leider moest via allerlei kanalen horen hoe de ene na de andere medestander hem de rug toekeerde na zijn uitspraak over minder Marokkanen. Ook Wilders maakte toen een vertwijfelde indruk.

Maar de totale ineenstorting kwam er niet. Wilders bleef en dus bleef de PVV.

Loyaliteit

Zo is het altijd geweest. In 2006 begon hij samen met de publicist en conservatieve denker Bart Jan Spruyt, maar enkele maanden na de oprichting van de PVV op 22 februari 2006 keerde die zich al weer diep teleurgesteld af van de nieuwe beweging. Wilders zou geen zelfstandige kracht naast zich dulden. 'Hij wil geen concurrenten, maar omringt zich met mensen die loyaal zijn aan zijn partij Ik Geert Wilders', zei Spruyt in 2007 tegen NRC Handelsblad.

Het is kritiek die al tien jaar lang telkens weer terugkeert. 'De zon mag alleen op Geert schijnen', zegt een ex-PVV'er. 'Alles draait om hem', voegt een ex-Kamerlid toe. Uit uitgelekte interne communicatie blijkt dat ook bij de loyale PVV'ers ongenoegens sluimeren. 'Jouw grootste fout is dat loyaliteit en toewijding en kunde niet gewaardeerd worden', schrijft bijvoorbeeld ex-Kamerlid en tegenwoordig Haags gemeenteraadslid Willie Dille in een mail uit 2014 aan Wilders. 'Ik betreur het totale gemis aan waardering jegens mij.'

Dat is de onzekerheid van de binnenwereld. De buitenwereld krijgt alleen de rotsvaste overtuigingen te zien. Dat geldt voor Wilders, maar ook voor iemand als Dille. Ze zei recentelijk nog dat 'de islam mag worden weggevaagd'. Ze stuurde een filmpje rond met een atoomexplosie en daarbij de tekst 'send them back to hell'. Er is aangifte tegen haar gedaan, maar net als Wilders na 'minder, minder', weigert Dille ook maar een woord terug te nemen. 'Ik heb het over de religie, niet over de mensen', aldus het gemeenteraadslid.

De meeste PVV'ers blijven in de schaduw van Wilders. Op het ene moment zijn ze fractiemedewerker, dan weer Statenlid, senator, Tweede Kamerlid of kandidaat voor het Europees Parlement. Dubbelfuncties zijn eerder regel dan uitzondering.

Geert Wilders, tien jaar geleden. Beeld Guus Dubbelman/de Volkskrant
Geert Wilders, nu. Beeld Arie Kievit

Permanent geldgebrek

Veel meer zit er ook niet op. Een enkel Kamerlid heeft weleens gesolliciteerd op een bestuurdersfunctie. Altijd tevergeefs. Ex-PVV'ers hebben vaak moeite hun leven weer op te pakken. Het verklaart de beperkte doorstroom. Van de acht PVV'ers die in 2006 met Wilders in de Kamer kwamen, zijn er nog zeven over. Alleen Hero Brinkman is vertrokken, nadat hij tevergeefs probeerde de partij te democratiseren.

Er is nog steeds maar één lid, net als tien jaar geleden. Subsidie krijgt de partij daardoor niet en achter de schermen is er permanent geldgebrek. De PVV drijft op de free publicity van media, maar drukt zo toch een stempel. Dat Wilders de publieke meningsvorming beïnvloedt, wordt door weinig mensen bestreden. Veel partijen hebben hun standpunten over immigratie en integratie verhard, de EU-scepsis is gegroeid, de negatieve kanten van de islam krijgen volop aandacht, taboes zijn verdwenen.

Dat wordt door veel mensen ook gezien als de belangrijkste taak van Wilders, blijkt uit kiezersonderzoeken: 'Geert zegt het tenminste'. Hij vertolkt het geluid van veel mensen die de politiek allang de rug hadden toegekeerd. Het zijn kiezers die stemmen op Wilders, of niet stemmen.

Maar volgens zijn tegenstanders is Wilders veel meer dan een vertolker van maatschappelijk ongenoegen. Hij is iemand die de verdeeldheid en polarisatie juist cultiveert en aanwakkert. PvdA-voorzitter Hans Spekman bestempelde Wilders' gehint op een mogelijke revolte onlangs nog als 'een gevaar voor de democratie en rechtsstaat'.

Hopen op herstel

Zo blijft de gevestigde politiek al tien jaar schipperen tussen afkeer en toenadering. Tot 2012 zat Wilders als gedoger van Rutte I nog gewoon in 'het centrum van de macht'. Het liep uit op een fiasco. Na twee jaar sneuvelde het kabinet. 'Ik ga jouw partijtje afbreken tot de laatste zetel', siste Rutte voordat Wilders wegliep uit het Catshuis, waar weken tevergeefs was onderhandeld over een crisisbegroting.

Het is er niet van gekomen. Wilders verloor de laatste verkiezingen, maar nu kan hij weer hopen op herstel. Met de vluchtelingencrisis en de opkomst van IS is de PVV terug bij het kernthema van de partij: de strijd tegen de islam en immigratie. Veel meer dan de sociaal-economische standpunten en het verzet tegen de EU is dat het onderwerp waar Wilders bij gedijt. Voor zijn persoonlijke bestaan is het eerder een vloek: omringd door bodyguards moet de Limburger nog iedere dag vrezen voor zijn leven.

Hoe lang houdt Wilders het nog vol? Zelf zegt hij 'nog lang niet' weg te gaan, maar ook binnen de PVV zijn er al speculaties over een vertrek geweest. Wilders heeft tegen andere PVV'ers weleens gemijmerd over een bestaan bij een denktank in de VS. Dat zou ook één van de redenen zijn waarom Wilders het aanstaande proces wegen discriminatie en haatzaaien zo vreest. Als hij veroordeeld wordt, komt hij de VS de komende jaren niet meer in.

Premierschap

Uit stukken in het bezit van deze krant blijkt dat Wilders ook met de gedachte heeft gespeeld om vanuit Brussel zijn strijd voort te zetten. In 2014 stelde hij tijdens een brainstormsessie meerdere kandidatenlijsten samen voor de Europese verkiezingen. Op twee van die lijsten, neergepend op papier van Hotel Fletcher, prijkt de naam Wilders bovenaan. Dat hij toch in Den Haag is gebleven, heeft er volgens een voormalige vertrouweling ook mee te maken dat Wilders' beveiliging buiten Nederland moeilijker te garanderen is.

Inmiddels speculeert Wilders weer volop over een premierschap. Tegelijkertijd heeft hij achter de schermen laten doorschemeren dat de PVV moeilijk de juiste mensen kan vinden om een kabinet overeind te houden. Het betekent bovendien dat Wilders controle uit handen moet geven, dat PVV-ministers hem negeren of misschien wel overvleugelen.

Tot dusver heeft hij dat nooit toegestaan, want één ding is de afgelopen tien jaar niet veranderd. De PVV dat is hij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.