24/7-bewaking

Continu beveiligd: het effect op Wilders en op de overheid

Wat is het effect van de continue beveiliging van Geert Wilders op hem en op de overheid? De Volkskrant deed onderzoek en ontdekte een undercoveroperatie in Kopenhagen.

Onderstaand verhaal verscheen in december 2016 in de Volkskrant. In maart 2017 werd het genomineerd voor een Tegel, de belangrijkste journalistieke prijs. In de categorie onderzoek werd het samen met dit verhaal over Wilders' Israëlische contacten genomineerd. 

Beeld Freek van den Bergh/de Volkskrant

Geert Wilders heeft net een cadeau uitgepakt en kijkt een beetje verbaasd naar de man van wie hij het kreeg. Een koffer? Wat moet hij hier nou mee. 'Dit koffertje', zegt de Deense gever, 'is van een Israëlische generaal geweest, die er ooit de aanvalsplannen voor de zesdaagse oorlog van 1967 in bewaarde.' Wilders kijkt verrast en houdt het presentje wat onhandig vast. Zijn gastheer vertelt hem dat hij het ding op e-Bay op de kop heeft getikt, speciaal voor hem. Een historisch object uit zijn geliefde land Israël, dat moest hij wel mooi vinden.

Wilders bedankt de man enthousiast. Hij kijkt even het zaaltje rond en zijn blik blijft hangen bij zijn rechterhand Martin Bosma. De PVV-leider is een beetje nerveus, maar op een fijne manier. Hij gaat zo iets bijzonders doen. Iets wat hij niet eerder heeft gedaan, maar waar hij lang naar heeft uitgekeken.

Vanochtend is Wilders met Bosma en een handjevol beveiligers naar Kopenhagen gevlogen op uitnodiging van Mads Brügger, een boomlange, kale Deense filmmaker en journalist die wel van wat opwinding houdt. Hij is presentator van The Eleventh Hour, een goed bekeken talkshow op de Deense publieke omroep.

Een paar weken geleden stuurde Brügger hem ineens een mailtje. Hij had in een Deense krant gelezen dat Wilders niemand kon vinden die zijn anti-islamfilm Fitna wilde uitzenden. Dat was echt iets voor hem, schreef Brügger. Zijn werkgever DR2 vertoonde eerder ook al de omstreden film Submission van Ayaan Hirsi Ali en Theo van Gogh. Als ze nou zijn film zouden uitzenden dan kon hij hem aansluitend interviewen. Een topidee, vond Brügger. Een interessant voorstel, mailde Wilders terug.

Een paar dagen later mailt de baas van Brügger, Arne Notkin. Brügger heeft hem zijn plannen verteld. Maar, schrijft Notkin, hij wil Fitna eerst zien, anders kan hij geen beslissing nemen over een eventuele uitzending. Is er geen kopie van de film beschikbaar?

Absoluut niet, antwoordt Wilders direct. Wilders is doodsbang dat de inhoud van Fitna uitlekt. Een heel klein clubje vertrouwelingen is betrokken bij het project. Verder heeft hij de film in Nederland aan niemand laten zien. Zelfs het verzoek van de Nationale Terrorismecöordinator Tjibbe Joustra om de film te zien, heeft hij resoluut afgewezen. Het is daarom bijzonder dat hij überhaupt zijn film aan de Denen wil laten zien.

Beeld Freek van den Bergh/de Volkskrant

'Ik kom wel met de film naar Kopenhagen', mailt hij terug aan Notkin. En zo rijdt hij op dinsdag 18 maart 2008 van het vliegveld naar de Deense omroep. De Nederlandse beveiligingsdienst DBB heeft zoals gebruikelijk een paar dagen eerder de route verkend: gekeken naar posities voor sluipschutters, afspraken met ziekenhuizen gemaakt. Het is koud, rond het vriespunt, te koud voor de tijd van het jaar. De omroep zit in een gloednieuw, pompeus gebouw aan de rand van een arbeiderswijk. De gepantserde Mercedes - door beveiligers naar Denemarken gereden - met Wilders en zijn gevolg is net na 10 uur een loods aan de achterkant van het gebouw ingereden, waar normaal de vrachtwagens met videoapparatuur en de satellietwagens laden en lossen. Hier kan Wilders ongezien uitstappen en de lift in schieten.

Wilders is in een uitstekend humeur. De spanning die in Nederland om zijn film hangt, is hier een stuk kleiner. In Denemarken hoeft hij veel minder op zijn hoede te zijn dan thuis, waar alles wat hij doet nauwlettend wordt gevolgd door de media, collega-politici en de veiligheidsdiensten. Met de Deense journalisten en hun omroep - nu wereldwijd bekend van series als Borgen en The Killing - heeft hij geen geschiedenis. Dit is nieuw terrein, waar hij gastvrij wordt ontvangen.

Wat Wilders niet weet, is dat hij ook hier nauwlettend in de gaten wordt gehouden.

Geheimzinnigheid

Om PVV-leider Geert Wilders hangt altijd een zweem van geheimzinnigheid. Hij is de parlementariër die de meeste aandacht krijgt, van wie tegelijk het minst bekend is. Al jaren lukt het hem om de binnenwereld van zijn partij zo goed als gesloten te houden. Hij speelt de buitenstaander op het Binnenhof - een plek waar hij ruim twee decennia kind aan huis is. Het is een succesvol model: in alle opiniepeilingen is hij een serieuze machtsfactor.

Twaalf jaar leidt hij de PVV nu. In al die jaren heeft hij onafgebroken de hoogst denkbare vorm van persoonsbeveiliging gehad. Dezelfde overheid die hij met regelmaat scherp bekritiseert, weet dag en nacht waar hij is en wat hij doet. Die ongekende inbreuk op zijn vrijheid is een politiek mijnenveld. Want die overheid is, door de spanningen die Wilders oproept en door zijn buitenlandse contacten, soms ook geïnteresseerd in wat hij doet. Die sluimerende spanning is soms zichtbaar - zoals rond Fitna - vaker onzichtbaar.

De Volkskrant heeft over een lange periode onderzoek gedaan naar dat spanningsveld. Wat is de impact van de 24-uursbeveiliging op Wilders en op de overheid? Hoe is het contact tussen Wilders en de Eenheid Bewaking en Beveiliging van de NCTV? Zijn de geheime diensten geïnteresseerd in hem? Daarvoor is gesproken met 37 personen die sinds 2004 betrokken zijn bij zijn beveiliging, die bij inlichtingendiensten analyses maken of onderzoek doen, die bevriend met Wilders zijn of werkzaam waren bij de PVV.

Velen mogen van hun werkgever of oud-werkgever niet met de media praten. Deels omdat het over het werk van veiligheidsdiensten gaat en zij daar per definitie niet over mogen praten. Deels ook omdat hun werkgever alleen woordvoerders toestaat met media te praten. Bijna al deze personen doen op voorwaarde van anonimiteit hun verhaal. Een enkeling kan openlijk spreken. Elk verhaal is op onderdelen geverifieerd bij andere bronnen. Alle feiten worden door tenminste twee personen, onafhankelijk van elkaar, ondersteund. Waar dat niet mogelijk was - bijvoorbeeld doordat slechts één persoon over specifieke informatie kon beschikken - is dat expliciet vermeld. Verder putte de krant uit honderden interne mails, notulen, partijdocumenten en openbare bronnen zoals Kamerstukken en documenten van WikiLeaks. Details of gebeurtenissen die de veiligheid van Wilders in gevaar kunnen brengen, zijn weggelaten.

Fitna met smörrebröd

Het is een klein groepje mensen aan wie Wilders dadelijk Fitna zal laten zien. Ze zitten op de vierde verdieping in een standaard vergaderkamer, met functioneel meubilair, een lelijk systeemplafond en televisie aan de muur, waarvan de snoeren rommelig naar een stekkerdoos lopen. Naast Mads Brügger en zijn baas Arne Notkin zijn er nog drie journalisten aanwezig. Ook een assistent van de hoofdredactie en adjunct-directeur Merethe Eckhardt van DR2 zijn in het zaaltje. Zij moet de juridische consequenties van een eventuele vertoning beoordelen.

Op tafel staan koffie en thee en een schaal met smörrebröd, een traditioneel Deens lunchgerecht van belegd roggebrood. De dure, luxe broodjes hebben ze speciaal voor Wilders gekocht bij de bekende lunchroom Aamanns uit het centrum van Kopenhagen.

Dat Wilders hier nu zit, is ook bij de Nederlandse diensten bekend. En zij zijn zeer geïnteresseerd in de voorvertoning in de Deense hoofdstad. De NCTV wist dat hij naar Denemarken zou gaan. Hij levert immers elke veertien dagen zijn agenda bij hen in. Ze wisten ook dat hij naar de Deense publieke omroep ging. En ze vermoeden dat hij daar Fitna gaat laten zien.

Daarom heeft de NCTV een week voor het bezoek van Wilders contact opgenomen met de Deense zusterorganisatie.

Beeld Freek van den Bergh/de Volkskrant

Bizarre vragen

Ook DR2 heeft een paar weken voor de komst van Wilders contact gezocht met de Deense geheime dienst PET. Hoofdredacteur Arne Notkin belt het algemene nummer en legt uit dat hij wil overleggen over het bezoek van een omstreden politicus. Hij wil zorgen dat zijn gast veilig is, maar Notkin denkt ook aan de veiligheid van de ruim 3.000 mensen die bij de publieke omroep werken. Een bezoek van Wilders brengt risico's met zich mee.

Notkin nodigt de PET uit om bij hem langs te komen, voor een gesprek met hem en Merethe Eckhardt, de adjunct-directeur. De twee krijgen de waarschuwing dat de komst van Wilders een serieuze bedreiging is voor de publieke omroep. De veiligheidsdienst wil alle details weten: wie bij de filmvertoning zijn, hoeveel beveiligers er meekomen, hoe ze het gebouw binnengaan, waar ze gaan zitten. Ze spreken af dat er tijdens het bezoek van Wilders een handjevol medewerkers van de PET in het gebouw aanwezig zal zijn.

Ook Mads Brügger krijgt bezoek van de PET, een dag voor het bezoek van Wilders. De journalist begrijpt er niks van. Het is een ongemakkelijk gesprek. En hoe meer hij er achteraf over nadenkt, hoe gekker hij het vindt. Wat ga je Wilders precies vragen? Hoe kijk je zelf tegen de islam aan? Weet je dat Wilders interviewen risico's met zich meebrengt? Heb je daar goed over nagedacht? Bizarre vragen, vindt hij. Al twaalf jaar werkt Brügger voor de publieke omroep, nooit eerder bemoeiden diensten zich met zijn werk. En waarom doen ze net alsof hij een derde wereldoorlog zou starten? Waar bemoeien ze zich mee?

Een dag later is Brügger het vervelende gesprek met de twee PET-mannen weer vergeten. Als iedereen zit, klapt Martin Bosma de laptop open waarop Fitna staat. Wilders geeft ook nu zijn film niet uit handen. Hij benadrukt tegen Mads Brügger nogmaals hoe bijzonder deze vertoning van zijn omstreden film is. 'Als de film afgelopen is, is het publiek dat Fitna heeft gezien verdubbeld', zegt hij enthousiast. Buiten het zaaltje staan zijn beveiligers.

Samenspel diensten

Sinds oktober 2004 heeft Wilders onafgebroken de hoogst denkbare vorm van beveiliging. Gepantserde auto, persoonsbeveiliging, zijn eigen huis is al een safe house en toch moet hij af en toe nog naar de andere locatie. De beveiliging is een samenspel tussen verschillende Nederlandse diensten. In het kort: de AIVD en de MIVD, sporadisch politiediensten, leveren onafhankelijk van elkaar analyses over de dreigingssituatie in binnen- en buitenland aan de coördinator Bewaking en Beveiliging van de NCTV.

Aan de hand van die gegevens bepaalt de coördinator hoe groot de dreiging is. Daarvoor hanteert hij twee schalen, die beide van 1 tot 5 lopen. De ene schaal geeft de ernst van het risico aan, de andere schaal de waarschijnlijkheid ervan. Voorbeeld: als er bij de politie een tip binnenkomt over demonstranten die het huis van een politicus met eieren gaan bekogelen, is de ernst laag maar de waarschijnlijkheid hoog. De inschatting van de NCTV gaat vervolgens naar de Dienst Bewaken en Beveiligen die bepaalt welke maatregelen nodig zijn. Hoeveel beveiligers krijgt iemand om zich heen? Welke route nemen de auto's?

De dreiging tegen Wilders is eigenlijk constant, al zijn er kleine gradaties, zeggen bronnen, zoals een hoge inlichtingenofficier die de afgelopen jaren betrokken was bij het maken van de analyses die naar de NCTV gingen. De eerste jaren waren er 'regelmatig' concrete dreigingen, dat zijn er minder geworden. Eind 2010 ontvangt de MIVD concrete info dat een groepering op de Kaukasus voorbereidingen treft voor een aanslag op Wilders. De constante dreiging nu komt vooral van internationale organisaties als Al Qaida en IS, die Wilders op hun dodenlijsten hebben. 'Dat betekent dat we eigenlijk altijd uitkomen op risico 5 en waarschijnlijkheid 5', zegt een NCTV-man die bijna acht jaar verantwoordelijk was voor de beveiliging.

In het begin zijn er strubbelingen rond zowel Wilders als de andere zwaar beveiligde persoon, toenmalig VVD-Kamerlid Ayaan Hirsi Ali. De overheid heeft nog weinig ervaring met 24-uursbewaking. Wilders en Hirsi Ali worden in diverse safe houses ondergebracht. Ze beklagen zich over die plekken - over het ontbreken van daglicht, weinig aandacht voor praktische voorzieningen zoals een wasmachine en de ongezellige inrichting. Later wordt besloten huizen aan te kopen en die in te richten als vaste safe houses. Wilders is geen makkelijk te beveiligen persoon. Het wantrouwen bij hem is groot, ook richting de mensen die verantwoordelijk zijn voor zijn veiligheid. Een oud-Kamerlid: 'Hij hield ons regelmatig voor dat zijn beveiligers mensen van de inlichtingendienst zijn. Dat ze elke dag een rapport maken over wat ze horen en zien. Hij wantrouwt ze, spreekt nooit over politiek in hun nabijheid.' Een voormalig beleidsmedewerker onderschrijft dat. 'Wilders zwijgt tussen zijn beveiligers. In auto's en vliegtuigen ging hij vaak slapen.'

Alles is politiek bij Wilders. Dat merken beleidsbepalers en inlichtingendiensten. Het levert diverse botsingen op, bijvoorbeeld als Wilders het plan van moslimfundamentalisten op de Kaukasus om hem te doden, publiek maakt. De informatie is vertrouwelijk met hem in de zogeheten 'commissie Stiekem' gedeeld. Het openbaren van staatsgeheimen is strafbaar, er staat tien jaar gevangenisstraf op. Sommige AIVD'ers en MIVD'ers zijn woest. De ministerraad spreekt over mogelijke stappen tegen Wilders maar laat het uiteindelijk rusten, vertelt een inlichtingenbron.

Meer of minder beveiliging?

Permanente beveiliging is buitengewoon ingrijpend en iets wat je niemand toewenst, zegt iedereen die met de beveiliging van Wilders te maken heeft gehad. Toch heeft de verstrekkende inbreuk op het leven van politici ook een keerzijde. Het levert statuur en aandacht op.

Dat bleek toen de beveiliging van Rita Verdonk werd teruggeschroefd. Ze deed hierover emotioneel haar beklag bij toenmalig minister-president Jan Peter Balkenende. 'Ze vond dat de beveiliging voor een bepaalde statuur zorgde', zeggen veiligheidsbronnen.

Ook Wilders weet heel goed dat de beveiliging waar hij nooit vrijwillig voor zou kiezen, electoraal effect heeft, vertelt een oud-Kamerlid van de PVV. 'Er werd weleens gesproken over tijdelijk afschalen, bijvoorbeeld van zes naar vier personen. Dat wilde hij absoluut niet. 'We moeten weer Korans gaan verbranden', riep hij dan gekscherend.'

Het Kamerlid zegt dat Wilders ervan overtuigd is dat de beveiliging ook zetels oplevert. 'Wilders zei ons altijd: die beveiliging staat voor twee à drie zetels.' Diverse PVV-bronnen bevestigen dat en zeggen erbij dat het natuurlijk nooit de keuze van Wilders was om beveiligd te worden en dat het juk enorm is.

Bij de diensten zelf is er wel eens discussie over de beveiliging van Wilders: kan het niet wat minder? Dit is een politiek gevoelig punt. 'Ik heb altijd wel gevonden dat het minder kon. Maar daar wilden mijn bazen niet aan', zegt de NCTV'er die jarenlang als contact voor Wilders diende. Iemand beveiligen is niet zo moeilijk, stelt hij. 'De beveiliging weer afschalen, daar is veel meer moed voor nodig.'

Soms is er wel wat meer ruimte in Wilders' agenda en dan heeft hij soms net wat meer vrijheden. Maar dat is het gevolg van praktische keuzes. De dreigingsanalyses van de diensten - vooral AIVD - worden standaard hoog ingeschaald. 'Voor ons is minderen nooit een optie geweest', zegt de voormalig inlichtingenofficier.

Dat heeft te maken met de moord op Pim Fortuyn. 'Dat heeft een levensgroot trauma veroorzaakt, waar de AIVD tot op de dag van vandaag last van heeft.' Afschalen is daarom geen optie, ook niet theoretisch. 'We willen geen enkel risico lopen met Geert Wilders.'

Bij de NCTV is men niet vergeten hoe Wilders politiek maakte van een gesprek dat hij had met twee medewerkers. Die vertelden hem in 2007 over de ophef die was ontstaan in Arabische landen over Wilders' opmerkingen dat moslims in Nederland de helft uit de Koran zouden moeten scheuren als ze hier wilden blijven. In een mailtje bedankte Wilders hen na afloop, maar publiekelijk zei hij na het gesprek dat hij 'geïntimideerd' was door de NCTV. Hij suggereerde dat de NCTV hem de mond wilde snoeren. Het toont hoe gesprekken met hem over veiligheid, nog altijd, glad ijs zijn. Een veiligheidsbron: 'Ook nu zien we dat de dreiging toeneemt als hij voorstelt om Korans te verbieden en moskeeën te sluiten. Alleen passen we wel op om dat nog tegen hem te zeggen.'

De PVV-leider bemoeit zich geregeld met de keuzes van zijn beveiligers. 'Dan vond hij bijvoorbeeld dat we een andere route hadden moeten nemen. Of belde hij op als er even geen beveiliger bij de deur van zijn kamer zat', zegt zijn contactpersoon bij de NCTV. Voormalig plaatsvervangend coördinator Bewaking en Beveiliging Gert van Beek: 'Het is altijd moeilijk geweest met Wilders. Het kwam voor dat een regiokorps eigen maatregelen trof en een helikopter liet mee cirkelen. Daar was-ie dan pissed over.'

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Beeld Freek van den Bergh/de Volkskrant

Incident in Slowakije

Er is een incident in Slowakije, als Wilders in 2008 het land bezoekt. Hij spreekt er onder meer met de eerste Israëlische ambassadeur in dat land - Zeev Boker. Boker is een goede kennis. Hij was eerder de tweede man op de Israëlische ambassade in Den Haag. Wilders onttrekt zich in Slowakije aan de beveiliging. De DBB blijft op de achtergrond aanwezig, maar later is Wilders woest dat ze er niet zouden zijn geweest. Het moet uitgepraat worden.

Er is een kwestie in Jeruzalem. Wilders legt in december 2008 het advies van de DBB naast zich neer en trekt te voet door Oost-Jeruzalem. Een aanwezige in dat gezelschap vertelt dat hij bij een kraampje op de markt een grote Koran koopt.

De DBB heeft ook een lange geschiedenis met PVV-Kamerlid Dion Graus. 'Ik heb weleens Wilders gebeld dat hij Graus echt in toom moet houden', vertelt de verantwoordelijke persoon voor de beveiliging. Graus belde hem een keer op en zei dat er opvallend vaak een man met Marokkaans uiterlijk voor zijn huis stond. 'Bleek die man zijn buurman te zijn die bij een internationale organisatie werkt.' Ook wilde Graus op een gegeven moment per se beveiliging, want als 'ze' de eerste man van de PVV niet konden omleggen, zouden ze zeker bij hem terechtkomen, dacht hij. Dus kreeg Graus een alarmknop in huis die hij 24 uur per dag kon indrukken waarna meteen de lokale politie op de stoep zou staan. Beetje onzin, vonden ze bij de NCTV, maar vooruit. Na een maand of vier was de accu van het apparaatje op. 'We hebben een eigen dienst die de accu's moet vervangen. Toen heb ik gezegd: 'laat maar, hij kan wel zonder nieuwe accu.' Hij heeft toen nog jaren met een niet-werkende noodknop gezeten. Graus heeft het nooit geweten.'

Zo is de permanente beveiliging van Wilders een spiegelpaleis van tegenstrijdige belangen, politieke gevoeligheden en wantrouwen. Een mijnenveld, met name rond Fitna.

Wilders heeft een vast contactpersoon bij de NCTV. Hij kan het in al die jaren goed vinden met deze man. Het contact is professioneel, maar ook vriendelijk en soms zelfs amicaal. Hij kan hem dag en nacht bellen, bijvoorbeeld als hij 's nachts een bedreiging op internet voorbij ziet komen. Zijn contact polst dan even de AIVD, die direct de dreiging naloopt. Dat is een oud bericht, krijgt Wilders na een half uur via sms te horen. 'Dank, slaap lekker', sms't hij terug.

In de loop der jaren ontstaat er een vertrouwensband met dit NCTV-contact. Dat moest ook wel, zegt deze inmiddels gepensioneerde persoon: 'Wilders legde letterlijk zijn leven in mijn handen.' Er mochten geen misverstanden zijn. De PVV-leider moest altijd op hem kunnen vertrouwen. Wilders belt hem een keer vanaf zijn vakantieadres op Cyprus. 'Wilde hij die dag graag het Turkse gedeelte van het eiland bezoeken.' Of zijn contact dat even kan arrangeren met beveiligers. Maar ja, dat betekent wapenvergunningen regelen, visa. 'Zat hij daar lekker in de zon en kon ik hier in de regen alles gaan regelen voor zijn uitstapje.' Een half uur later krijgt hij een smsje van Wilders. 'Zijn vrouw dreigde z'n telefoon in het water te gooien als het plan door ging. Die vond het te gek dat de hele dienst bezig was om hun uitstapje te regelen.'

Om de veertien dagen levert Wilders zijn complete agenda in bij zijn contactpersoon. Elke dag bellen ze even, als er plannen bijkomen of veranderen. En een paar keer in de week loopt hij even bij Wilders langs in de Tweede Kamer. Dat de PVV-leider dit contact waardeert, blijkt in 2008.

Wilders is in die tijd bang dat hij opgepakt kan worden als hij in het buitenland is, omdat islamitische landen, zoals Jordanië, arrestatiebevelen tegen hem uitvaardigen vanwege Fitna. Via zijn contacten bij ministeries en de inlichtingendiensten krijgt de NCTV-man te horen dat ook Iran bezig is met een arrestatiebevel. Op het ministerie van Buitenlandse Zaken willen ze niet dat Wilders hiervan op de hoogte wordt gesteld. Ze hopen de zaak via diplomatieke weg op te lossen. Als Wilders er lucht van krijgt, kunnen ze dat wel vergeten, is de inschatting.

Maar zijn contact vindt deze gang van zaken niet correct. Hij is verantwoordelijk voor de beveiliging van Wilders. En deze mogelijke dreiging vanuit Iran is iets waarvan hij vindt dat Wilders het hoe dan ook moet weten. Hij vertelt het hem.

Beeld Freek van den Bergh/de Volkskrant

Sachertorte

Als de PVV-leider later vanuit Boedapest overstapt in Wenen, is hij dit niet vergeten. Op het vliegveld koopt hij gauw nog een Sachertorte. De beroemde Weense taart - chocoladecake gevuld met abrikozenmarmelade - is voor zijn contact bij de NCTV. Hij is die week veertig jaar in dienst van de overheid en Wilders wil hem nog bedanken. Door de dikke laag chocoladeglazuur is de taart prima houdbaar tot na het weekend, zodat Wilders hem dan door een medewerker kan laten bezorgen.

De beveiliging is een gigantische inbreuk op zijn leven. 'Moorddadig' noemt een verantwoordelijke voor zijn veiligheid de impact van de beveiliging. Een oud-Kamerlid: 'Laat duidelijk zijn: niemand kan leven zoals hij.' Dat beamen ook de personen die over zijn veiligheid waken. 'Het is een onwaarschijnlijke inbreuk op zijn leven. Privé bestaat niet meer voor hem.' Zelfs als hij naar het toilet wil, moet Wilders dat vragen en tien minuten wachten totdat de toiletruimte veilig is verklaard.

Martin Bosma zet de controversiële film aan op de laptop. Via een beamer verschijnt het beeld op een scherm aan de muur. Nu gaan ze zien wat Wilders in Nederland voor iedereen nog geheim houdt. Dit kleine groepje Denen weet straks of de Nederlandse politicus in zijn film doet wat hij de afgelopen maanden in gesprekken met de NCTV, met minister van Buitenlandse Zaken Maxime Verhagen en in zijn fractie heeft gezegd: hij overweegt de Koran te verbranden of pagina's uit het boek te scheuren.

Daarom klopte de NCTV een week eerder aan bij de Deense geheime dienst. Konden zij helpen de inhoud van Fitna te achterhalen? En vooral: verdwijnt er een Koran in het vuur? De NCTV kan daar moeilijk zelf aan beginnen. Een operatie tegen een Nederlandse politicus - een Kamerlid - is ondenkbaar. Een operatie door een buitenlandse dienst, op buitenlands grondgebied, zou een prachtige oplossing zijn. Geen gezeur in eigen land.

Daarom zit er nu een mol in het gezelschap. Iemand met een dubbele agenda.

Oefenen met verscheuren

De NCTV staat sinds de zomer van 2007 op scherp als Wilders zijn film in een persoonlijk gesprek met terrorismecoördinator Tjibbe Joustra aankondigt. Er worden allerlei scenario's uitgewerkt. Binnen de dienst, die kantoor houdt op de 24ste, 25ste en 26ste etage van de Hoftoren in Den Haag, wordt een scheiding zichtbaar: zij die verantwoordelijk zijn voor het inschatten van de effecten van de film en zij die de beveiliging van Wilders doen. 'Sommige personen wilden de beveiligers inzetten om de plannen te achterhalen, dat heb ik nadrukkelijk geweigerd', zegt een leidinggevende.

De film wordt gemaakt in een villa in Midden-Nederland, door een man die in korte tijd veel geld heeft verdiend in het internettijdperk, maar eigenlijk geen films kan maken. Uiteindelijk knipt en plakt een familielid de verzamelde fragmenten aan elkaar. Wilders bezoekt de plek - met houten bar, moderne kroonluchters en een volledig glazen entree - enkele malen. In een zitkamer aan de zijkant van het pand oefenen ze met het verscheuren van pagina's uit een Koran. Een camera hangt boven de tafel.

De man die Fitna maakte, wil niets meer over die periode zeggen. Hij is nog steeds bang voor problemen en vreest voor zijn veiligheid als zijn identiteit uitlekt. Hij is inmiddels uit Nederland vertrokken en woont in een warm land.

Wilders speelt in gesprekken met de NCTV, met minister Verhagen en binnen zijn fractie opzichtig met het idee om de Koran te verbranden. De NCTV bereidt zich daardoor op alle scenario's voor en probeert het contact met Wilders goed te houden. Dat gaat mis als de plannen voor de film via De Telegraaf uitlekken. 'Daarna werd alles ingewikkeld. Het was zoeken met een blinddoek op', zegt een NCTV-bron. Een veiligheidsanalist vliegt naar de Saoedische hoofdstad Riyad om met een Turkse man te spreken wiens organisatie de cartoonrellen organiseerde in het Midden-Oosten. Hij overtuigt de man dat de demonstraties negatieve ideeën in het Westen over moslims voeden en verzoekt hem rond Fitna rustig te blijven. Een NCTV-bron: 'Dat heeft bijzonder goed uitgepakt.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Beeld Freek van den Bergh/de Volkskrant

Wilders belooft uiteindelijk de NCTV en Verhagen de film ruim van tevoren te tonen. Hij zal die belofte breken. Verhagen is daar zo onthutst over dat hij en Wilders een indringend gesprek voeren voorafgaand aan de totstandkoming van het gedoogkabinet in 2010. Fitna moet eerst uitgepraat worden. De minister die verantwoordelijk is voor Wilders' beveiliging, CDA'er Ernst Hirsch Ballin, kan er niet meer overheen stappen. De film en de spanning tussen Wilders en de NCTV zorgen er mede voor dat hij zich fel tegen de gedoogconstructie keert.

Naderhand verweet Wilders tijdens een gespannen Kamerdebat het kabinet paniekvoetbal. Hij zou nooit overwogen hebben de Koran te verbranden. Een gespreksverslag van de NCTV daarover noemde hij zelfs vervalst. Maar bronnen van die dienst zeggen dat hij wel degelijk de optie van het verbranden van de Koran uitgesproken heeft. En ook fractiegenoten van Wilders herinneren zich dat nog.

Zestien minuten duurt de vertoning bij de Deense omroep in Kopenhagen. Niemand zegt iets. Na een paar minuten schuifelt Mads Brügger wat onrustig op zijn stoel. Al die ophef om dit filmpje, denkt hij. Alsof iemand wat heeft zitten knippen en plakken met materiaal van YouTube. Wat een amateurisme. Heeft hij voor dit filmpje die Nederlandse politicus helemaal naar Kopenhagen gehaald? Ook Arne Notkin weet na een paar minuten al dat hij Fitna nooit zal uitzenden. Nieuwswaarde heeft de film niet en artistiek stelt het niets voor. Pure propaganda, stelt hij vast.

Na afloop blijft het lang stil. De Denen kijken wat naar elkaar en af en toe ongemakkelijk naar Wilders. Dan vraagt Merethe Eckhardt aan Wilders hoe het zit met het copyright. 'Heb je toestemming van Kurt Westergaard om zijn cartoons te gebruiken in de film?' Eh, nee, is uiteindelijk het antwoord van Wilders. Notkin vraagt nog iets over de bronnen voor de beweringen in Fitna. Wilders begint aan een antwoord maar komt er niet goed uit. De vrolijke, opgewonden stemming van een half uur eerder is verdwenen. Wilders neemt ongemakkelijk afscheid en Notkin belooft snel iets te laten horen.

Sluimerende spanning

'Met jouw film ben je erin geslaagd de werkelijke intenties van radicale moslims te laten zien', schrijft de rechts-nationalistische Avigdor Lieberman, dan net afgetreden als vicepremier van Israël, een paar weken nadat Fitna door Wilders online is gezet in een persoonlijke brief. 'Ik prijs je daarvoor.'

Dat Wilders zo'n brief van een hoge Israëlische politicus krijgt, is voor hem niet uitzonderlijk. Hij onderhoudt al jaren goede banden met Israëlische politici en de Israëlische ambassade in Den Haag. Ambassadeur Harry Kney-Tal (2005-2011) gaat soms wekelijks bij Wilders langs in de Tweede Kamer.

Avigdor Lieberman, de huidige Israëlische minister van Defensie. Beeld epa

Die contacten zijn niet verboden. Ook andere Kamerleden hebben geregeld contact met buitenlandse vertegenwoordigers. Maar de frequentie bij Wilders veroorzaakt wel allerlei speculaties, met name op linkse blogs. Heeft Israël via Wilders een afgezant in het Nederlandse parlement? Hoe ver reikt die invloed? Als ergens de spanning sluimert dan is het hier wel. De overheid die Wilders moet beveiligen, en daarom veel van hem weet, zou het liefst meer weten van zijn contacten met Israël.

Daartussen zit een aantal opmerkelijke personen. Zo spreekt Wilders geregeld met de hoge Israëlische generaal Amos Gilad. Een invloedrijke man - in de week dat Wilders hem bezoekt in december 2008 schrijft de Israëlische krant Haaretz dat Gilad feitelijk verantwoordelijk is voor de veiligheid van Israël. 'Hij heeft meer invloed op het beleid dan velen die hoger in de overheidshiërarchie staan.'

Bij de veiligheidsdiensten valt dit soort gesprekken ook op. Bronnen van de diensten zijn nerveus als het over Wilders gaat. Ze zouden graag willen weten hoe het zit met die contacten. Steekt er iets achter?

Oneigenlijke inmenging

Onderzoek doen naar een politicus is hoogst ongebruikelijk en in een democratie onwenselijk. Het brengt het risico met zich mee dat de geheime dienst een politiek verlengstuk van de regering wordt als hij op verzoek politici, zeker van de oppositie, gaat onderzoeken. Bovendien kan het de controlerende taak van de Kamer belemmeren. Diensten zijn er daarom uitermate terughoudend in. Tegelijk moet een geheime dienst alert zijn op oneigenlijke inmenging van buitenlandse overheden in Nederland of een bedreiging voor de veiligheid. Dat is een wettelijke taak. Bovendien zit Wilders sinds 2006 in de commissie Stiekem waar informatie van de AIVD en MIVD gedeeld wordt. Inlichtingen over het Midden-Oosten staan vaak hoog op de agenda.

En toch zeggen inlichtingenbronnen dat het nauwelijks nog gebeurt. Een oud-leidinggevende: 'Een onderzoek naar een zittend politicus doen we gewoon niet. Punt.'

Dat ligt anders bij politici die nog niet actief zijn, maar dat wel willen worden. Ergens in 2008 raakt Wilders bevriend met een man uit Amstelveen. Deze Gidi Markuszower is ondernemer, adviseur van de VVD en sympathisant van Israël. Wilders en hij ontwikkelen een vriendschap. Markuszower is woordvoerder van een eigen Nederlandse afdeling van de Israëlische politieke partij Likud en actief bij de stichting BLEW, die de beveiliging van joodse bijeenkomsten doet. Eind 2008 belandt hij in een PVV-klasje.

Als Wilders zijn nieuwe vriend hoog op de kandidatenlijst van de PVV voor de Tweede Kamer zet - plek vijf - informeert de AIVD de minister van Binnenlandse Zaken, Ernst Hirsch Ballin. In de brief staat dat Markuszower een 'risico is voor de integriteit van Nederland' vanwege zijn contacten met een buitenlandse inlichtingendienst. Er is geen twijfel dat dit de Mossad betreft.

Betrokkenen willen niets over dit onderzoek naar Markuszower kwijt. Maar mogelijk zit het pijnpunt in zijn bestuursfunctie bij de stichting BLEW. Twee vrouwen die bij dezelfde stichting als Markuszower actief waren en later solliciteren bij politie en AIVD worden vanwege hun contacten afgewezen.

Tot een aantal jaar geleden kregen leden van de stichting BLEW een zelfverdedigingscursus in Israël, vaak van oud-militairen. 'Dat stelt niet veel voor, maar daar zitten ongetwijfeld inlichtingenofficieren tussen', vertelt een bron dicht bij de joodse gemeenschap. Zoals 'veel mensen' in de joodse samenleving weleens door de Mossad zijn benaderd. Er zijn weinigen die daar onwelwillend op reageren. Zo'n verzoek van de Mossad gaat subtiel: een vraag om bijvoorbeeld lijsten met namen van de sportclub of een hotel door te geven. 'Ogenschijnlijk onschuldige informatie, waarvan je niet weet in welke puzzel die nodig is. Ze stellen zich niet voor als Mossad, eerder als iemand van Buitenlandse Zaken.'

Markuszower trekt zich na een gesprek met Wilders terug. Twee jaar later zet Wilders hem weer op de kandidatenlijst. Hij informeert via de minister van Binnenlandse Zaken of de bezwaren tegen Markuszower nog steeds gelden. Dat blijkt het geval, waarop hij zich wederom terugtrekt. In 2015 komt hij wel op de lijst voor de Eerste Kamer. Wat er precies gebeurt, is onduidelijk, maar een bron vermeldt dat de AIVD niet nogmaals Wilders informeert, waardoor Markuszower een zetel in de senaat krijgt.

Het zijn andere contacten van Wilders die in 2009 en 2010 ook de aandacht van de inlichtingendienst trekken. Er komt in die periode een tip binnen over de contacten van Wilders bij de Israëlische ambassade. De AIVD besluit naslag in de eigen archieven en stukken te doen. Zo worden er geen bijzondere opsporingsmiddelen gebruikt rond Wilders, zoals telefoontaps of observatie. En de minister hoeft ook niet geïnformeerd te worden.

Deze naslag gebeurt in de periode dat Gerard Bouman het hoofd is van de AIVD. Dat is niet toevallig. Hij is een eigengereide en starre leider - een boevenvanger, geen groot strateeg. Die bovendien van minister Guusje ter Horst (Binnenlandse Zaken) veel vrijheid krijgt. Zij wil niet dat de dienst politici onderzoekt - veel te gevoelig - maar Bouman doet het toch.

Een korte tijd bekijkt de dienst Wilders' contacten. Wat is er over hen bekend? En vormt dat een mogelijke bedreiging voor de veiligheid van Nederland? Opvallend is dat de acties van de Nederlandse dienst ook worden beschreven in via WikiLeaks uitgelekte - en inmiddels weer verwijderde - Saoedische diplomatieke rapporten. In een 'geheime nota' staat dat 'de Nederlandse inlichtingendienst de politicus volgde van het parlement naar de Israëlische ambassade.'

Wat het onderzoek oplevert, is niet duidelijk. Markuszower heeft een plek gekregen in binnenwereld van de PVV-leider. Voor de komende verkiezingen vormt hij samen met Wilders en zijn vertrouweling Sietse Fritsma de selectiecommissie voor nieuwe Kamerleden.

AIVD geïrriteerd

Een paar dagen na de voorvertoning stuurt DR2-hoofdredacteur Arne Notkin nog een mail naar Wilders. Hij vraagt nog een keer hoe het zit met auteursrechten en copyright in de film Fitna. Hij krijgt geen antwoord meer van de politicus. Notkin weet dat hij de film nooit zal uitzenden.

De reis naar Denemarken heeft niet opgeleverd wat Wilders had gehoopt. Nog steeds heeft hij geen omroep kunnen vinden die Fitna wil uitzenden.

Maar voor de Deense geheime dienst is het bezoek van Wilders wel succesvol verlopen. Hij heeft veilig het land bezocht en weer verlaten, maar belangrijker is dat de heimelijke operatie geslaagd is.

Want iemand van het exclusieve Deense gezelschap dat op 18 maart naar Fitna keek, heeft na afloop de inhoud met de Deense geheime dienst besproken. Zo kon de PET de vraag vanuit Nederland ondubbelzinnig beantwoorden. Twee weken voordat Fitna op internet verschijnt, horen veiligheidscoördinator Tjibbe Joustra en minister Ernst Hirsch Ballin (Veiligheid): nee, er verdwijnt geen Koran in het vuur. De informatie wordt in kleine kring gedeeld, niet in de ministerraad. Als de AIVD erachter komt, volgen geërgerde telefoontjes naar de Hoftoren in Den Haag. De dienst vindt dat de NCTV zich niet als inlichtingendienst moet gedragen. Waarom is dit niet overgelaten aan de AIVD? Alsnog gaat een aantal AIVD'ers naar Denemarken, zegt een bron.

Mads Brügger, de journalist die in 2008 Geert Wilders naar Denemarken haalde, blijft lang stil aan de telefoon. 'Dus iemand van ons heeft toen met de geheime dienst samengewerkt? Informatie uit een besloten bijeenkomst gedeeld?', vraagt hij dan. Ja. Weer is hij stil. 'Krankzinnig. Wat een schande.' Hij loopt het hele gezelschap na en zegt dan: 'Dan moet het Arne Notkin of Merethe Eckhardt zijn geweest.'

NCTV: Beveiliging van Wilders is niet misbruikt voor politieke doelen

De NCTV laat in een reactie weten dat 'de bewakings- en beveiligingstaken in opdracht van de NCTV niet worden gebruikt voor het verkrijgen van informatie en inlichtingen'.

'Toen niet, en nu ook niet. Dat geldt uiteraard ook voor de bewaking en beveiliging van de heer Wilders.

'De beveiliging van de heer Wilders is dus niet misbruikt om informatie te verkrijgen voor politieke doelen. Zijn veiligheid is ook niet in het geding geweest.

'Doel van de beveiligingsmaatregelen is dat politici en functionarissen ongestoord hun werk kunnen doen, ongeacht hun politieke opvattingen.'

Geert Wilders heeft meerdere keren de mogelijkheid gekregen bevindingen in te zien en commentaar te geven. Hij heeft ervoor gekozen dat niet te doen.

Rita Verdonk zegt dat de passage waarin veiligheidsbronnen zeggen dat ze haar beklag deed over het afschroeven van haar beveiliging 'onzin' is.

Dion Graus laat weten dat hij publiekelijk niet over beveiligingsmaatregelen mag spreken. Hij noemt het 'grote onzin' dat hij om beveiliging zou hebben gevraagd bij de NCTV. 'Dat kan ik helemaal niet doen.' Als er een verdacht persoon zou lopen, zou hij de plaatselijke politie bellen. 'En dat heb ik nooit gedaan.'

Gidi Markuszower reageerde niet op verzoeken tot commentaar.

Beiden werken niet meer bij DR2. Eckhardt laat per mail weten dat ze eigenlijk weinig meer over de bijeenkomst kan zeggen dan dat ze er bij was en Fitna heeft gezien. De zaak verder bespreken lijkt haar niet zinvol.

Alle betrokken journalisten is om een reactie gevraagd. Een persoon reageerde niet op verschillende mails. De anderen ontkenden de inhoud van Fitna gedeeld te hebben met de Deense geheime dienst.

Arne Notkin reageert in eerste instantie enthousiast aan de telefoon. In de zomer van 2012 is hij overgestapt van DR2 naar een andere publieke omroep. 'Maar ja, die bijeenkomst met Wilders, die kan ik me nog goed herinneren.' Als vervolgens kort de PET ter sprake komt, verandert Notkin van toon. Daar weet ik niks van, zegt hij kortaf.

De weken daarna is hij telefonisch niet meer bereikbaar. Ook op mails en smsjes reageert hij niet meer. Op bezoek bij zijn nieuwe werkgever en na uren wachten in de lobby, laat een secretaresse weten dat Notkin de hele dag in vergadering zit. Via sms ontstaat enig contact, maar Notkin zegt dat hij echt geen tijd heeft en naar een etentje moet. De volgende dag? Ook geen tijd, is het antwoord. Een sms dat betrokkenen hem aanwijzen als het lek, blijft in eerste instantie onbeantwoord.

Vijf minuten is het stil. Dan stuurt hij alsnog iets. 'This is ridiculous.' Een kop koffie dan maar om het te bespreken? Notkin per sms nog eens: 'Absolute bullshit'.

Het blijft weer stil. Een paar uur later ineens het bericht dat hij de volgende dag toch tijd heeft. Ook Merethe Eckhardt neemt op praktisch hetzelfde moment contact op. Ze is een dag later telefonisch bereikbaar om een paar vragen te beantwoorden.

Eckhardt vertelt dat ze na het bezoek van Wilders geen contact meer heeft gehad met de PET. 'We hebben alleen voor het bezoek de veiligheidsrisico's besproken met ze. Dat hoorde bij onze verantwoordelijkheid.' Dat er iemand gelekt heeft uit de bijeenkomst acht ze onmogelijk. 'Dat kan niemand van DR hebben gedaan. Ik zou het ook nooit doen.'

Een uur later frunnikt Notkin aan zijn neus en haar in zijn kantoor bij TV2. Hij draagt een ruitjesbloes en een beige broek met daaronder sandalen. Hij heeft van tevoren nog laten weten dat hij 'juridische maatregelen' zal nemen als er 'bullshit' over hem gepubliceerd wordt. Er zou een advocaat bij het gesprek zijn. Nu zit alleen zijn assistent naast hem.

Lees ook: AIVD onderzocht Israëlische contacten Wilders

Onderzoek doen naar de banden van een politicus is hoogst ongebruikelijk. Toch deed de AIVD het. De Israëlische contacten van PVV-leider Wilders gaven daar aanleiding toe. Om wie ging het en hoe bedreigend was het? (+)

Notkin wil graag uitleggen waarom hij geen zin had in vragen over het bezoek van Wilders. 'Ik werk er niet meer en heb gewoon geen zin meer in dingen van mijn vorige werkgever.' Maar of hij als journalist niet geïnteresseerd was in een lek naar de veiligheidsdienst uit een bijeenkomst waar hij bij was? 'Nee, niet echt. Ik ben hier bezig met mijn nieuwe baan. Dat er gelekt is, lijkt me onmogelijk. Niemand van DR zou dat doen. Ik zou ook nooit zulke informatie delen.' Misschien dat de PET stiekem een camera in de zaal heeft geplaatst, oppert hij nog.

Een week later bevestigt een inlichtingenbron uit Denemarken nogmaals dat er uit de bijeenkomst gelekt is. Er is iemand gedebrieft na de bijeenkomst met Wilders en die informatie is naar de NCTV gegaan.

Nieuwspunten uit onderzoek de Volkskrant

1. AIVD'ers en MIVD'ers zijn woest dat Wilders in 2011 MIVD-informatie over een moordplan tegen hem openbaar maakt. De informatie is vertrouwelijk met hem gedeeld.

2. De NCTV is het gezeur van PVV-Kamerlid Dion Graus om beveiliging zo zat dat de dienst zeker 1,5 jaar een niet-werkende alarmknop in zijn huis laat zitten.

3. Buitenlandse Zaken wil niet dat informatie over een mogelijk arrestatiebevel van Iran in 2008 bij Wilders komt. De NCTV vertelt het hem toch.

4. Intern lopen de meningen bij diensten uiteen over de intensiteit van Wilders' beveiliging. Maar vanwege politieke gevoeligheden, zoals de moord op Pim Fortuyn, is afschalen voor leidinggevenden geen optie.

5. Hoewel de beveiliging voor Wilders haast onmenselijk is, levert deze volgens Wilders ook zetelwinst op. Het staat voor twee à drie zetels, laat Wilders PVV-Kamerleden weten.

6. Oud-PVV-Kamerlid Hero Brinkman botst met Wilders over de frequente bezoeken van de Israëlische ambassadeur. Hij laat zich 'niet gebruiken voor de Israëlische zaak'.

7. De AIVD doet in 2009/2010 'naslag' naar de Israëlische contacten van Geert Wilders.

8. Wilders' relatie met de Israëlische ambassade in Den Haag is bekoeld. De reden: Wilders kiest ervoor om geen regeringsverantwoordelijkheid te nemen en is daardoor nauwelijks politiek inzetbaar.

9. NCTV'ers willen beveiligers van Wilders inzetten om de inhoud van Fitna te achterhalen. De leiding wijst dat af.

10. De Deense geheime dienst PET weet met een undercoveroperatie de inhoud van Fitna te achterhalen. Dat doet de dienst op verzoek van de NCTV.

11. Dankzij het werk van de NCTV weten terrorismecoördinator Tjibbe Joustra en minister van Justitie Ernst Hirsch Ballin dat Wilders geen Koran verbrandt in Fitna.

12. De AIVD is geërgerd door de inspanningen van de NCTV en stuurt naderhand zelf een team naar Denemarken.

13. De film Fitna is gemaakt door een ondernemer die rijk geworden is tijdens de internetbubble. Hij wil niets over zijn betrokkenheid zeggen en woont inmiddels in het buitenland.

14. Een analist van de NCTV bezoekt voorafgaand aan Fitna een Turkse man in Saoedi-Arabië. Hij bleek de organisator achter de Deense cartoonrellen. De NCTV overtuigt hem na Fitna rustig te blijven.

15. Wilders breekt zijn belofte aan de NCTV en minister van Buitenlandse Zaken Maxime Verhagen om de publicatie van Fitna ruim van tevoren aan te kondigen. Dit leidt tot een vertrouwensbreuk met Verhagen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden