Context maakt het verschil

Oog voor detail

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: lijst.

Hoe merk je schoonheid op? Is het mogelijk om uitzonderlijk mooie dingen te missen, ook al ben je een liefhebber, en ook al staat het recht voor je neus? Ja. Heel makkelijk, merkte ik in Kopenhagen. Het enige wat nodig is, is dat de omstandigheden niet voldoen aan je verwachting. Waarover zo meer.

In 2007 deed The Washington Post een experiment. Als je een van de beste muzikanten ter wereld (Joshua Bell), op een van de beste instrumenten ter wereld (een Stradivarius uit 1713 van 3,5 miljoen dollar) tijdens de ochtendspits in een metro laat spelen, zouden mensen het dan opmerken en blijven luisteren? Er waren verslaggevers ter plaatse en de redactie had maatregelen getroffen voor het geval de menigte te groot werd om te hanteren. Joshua Bell treedt op voor koningen en presidenten, mensen betalen graag 100 dollar of meer om hem te zien spelen.

Cornelis Gijsbrechts Trompe l'oeil van de achterkant van een ingelijst schilderij 1670-72; olieverf op doek; 66,5 x 87 cm Statens Museum for Kunst, Kopenhagen.

U weet misschien al hoe het afliep. In de 43 minuten dat hij speelde, passeerden 1.097 mensen. Bell begon met Bachs Chaconne, een van de moeilijkste stukken voor een vioolspeler. De eerste persoon keek om na drie minuten. In drie kwartier bleven er zeven mensen langer dan een minuut luisteren. En de man op wie na concerten altijd dames staan te wachten voor een handtekening (hij is best knap), werd uit 1.097 mensen door precies één persoon herkend: Stacy Furukawa, die hem drie weken daarvoor had zien optreden. Amerika's beste vioolspeler moest verduren dat er na elk van de zes stukken die hij in L'Enfant Plaza Station in Washington speelde een dodelijke stilte klonk van passerende mensen die niet dachten aan applaus. In de honkbalpet op de grond lag na afloop 32,17 dollar.

Het is een beroemd verhaal, u kunt het versnelde filmpje van het optreden op YouTube zien, en minstens zo beroemd door het allemachtig goede artikel dat Gene Weingarten erover schreef. Dat werd bekroond met een Pulitzer Prijs, wat mij betreft alleen al om deze zin over het almaar doorlopende publiek: 'a grim danse macabre to indifference, inertia and the dingy, gray rush of modernity' ('een grimmige danse macabre van onverschilligheid, traagheid en de gore, grijze haast van de moderniteit').

Context maakt het verschil. Als omstandigheden niet aan onze verwachtingen voldoen, is schoonheid nauwelijks te herkennen. Zelfs in een museum, dus. In een zaal vol schilderijen liep ik aan het mooiste voorbij. Het meest conceptuele kunstwerk uit de Gouden Eeuw: Cornelis Gijsbrechts' Trompe l'oeil van de achterkant van een ingelijst schilderij. Want het stond op de grond. Ik was de zaal al uit en aarzelde toen pas. Waarom stond dat omgekeerde schilderij daar? Ik hurkte en zag eerst de vegen verf waarmee de lijst is geschilderd, die op het hout zichtbaar waren. Daarna de rafelige rand van het doek, geklemd tussen de latten, een krom geslagen spijkertje moest voorkomen dat het binnenraam eruit kukelt. Pas daar, op mijn hurken, zag ik na een minuut of zo de craquelures van de verf; kleine barstjes die er nooit zouden zitten als het een houten plank was geweest. Dus dít is dat beroemde werk! Argeloos op de grond tegen de muur, alsof het een schilderij is dat de technische dienst was vergeten op te hangen. Tien punten voor het Statens Museum, dat meegaat in de grap en het níét ophing.

Ik voelde me even als de winkelmevrouw in Pretty Woman, die Julia Roberts de deur had gewezen omdat ze er zo hoerig uitzag en daarmee een professionele blunder beging - Big Mistake. Maar Gijsbrechts gniffelt. Hij scoort nog, zoals hij ook deed bij de koning van Denemarken, met zijn test voor de kijker om kunst te herkennen in onverwachte omstandigheden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.