Transition TwentiesCashloos betalen

Contant geld wordt schaars en dat is niet zonder risico

Beeld Leonie Bos

Cashloos betalen maakt de afhankelijkheid van de commerciële banken groter. Om een crisis te voorkomen zijn alternatieven gewenst. Zoals direct digitaal geld van de centrale bank.

Als u uw ING-pasje of mobiele telefoon tegen een betaalautomaat houdt, betaalt u eigenlijk niet met echt geld. De hypotheek bij de Rabobank? Ook niet. Het is digitaal geschuif met de bankbalans. Giraal geld. 100 euro aan de ene kant eraf? Dan ook aan de andere kant. Tikkie dan? Nee hoor, ook geen geld van de geldpers.

Maakt het wat uit hoe we het noemen? Ja, meer dan u denkt. Want uw tegoed boven de 100.000 euro (tot dat bedrag is het gewaarborgd) bij ABN Amro, ING of Rabobank is niets waard op het moment dat de bank omvalt. Het is een soort tegoedbon bij de V&D. Dat omvallen is geen theoretisch gevaar; denk aan de grote crisis van 2008 toen Nederlandse banken met steun van de overheid moesten worden gered.

Begin dit jaar constateerde de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) in het lijvige rapport Geld en Schuld dat het Nederlandse geldstelsel twee fundamentele problemen heeft. De eerste is de gigantische schuldenlast van Nederlanders. ‘De hoogte van private schulden is historisch gezien ongekend’, stelt de WRR. Ook in andere landen steeg de private schuld, maar Nederland steekt er – in negatieve zin – met kop en schouders bovenuit. De huishoudschuld is hier twee keer zo hoog als gemiddeld in de eurozone. Die schulden kunnen leiden tot meer instabiliteit en tot onevenwichtige economische groei – en het herstel na een crisis kan er langer door duren. Overigens gaan onze schulden gepaard met bezittingen zoals vastgoed.

Een ander probleem is wat de WRR de onbalans tussen publieke en private belangen noemt. Concreet: de paar overgebleven commerciële banken hebben de afgelopen vijftig jaar een steeds grotere publieke rol gekregen. Dat komt allereerst door de verschuiving van bankbiljetten en munten naar giraal geld. De totale geldhoeveelheid in Nederland bestaat nog maar voor 17 procent uit contanten.

De Nederlander is intussen aangewezen op een commerciële instelling voor een hypotheek of spaarrekening. Vroeger waren er nog publieke opties: de Postbank en haar voorlopers, de Postcheque- en Girodienst en de Rijkspostspaarbank. Veel burgers en bedrijven hadden een rekening bij deze banken. De Postbank is in de jaren negentig geprivatiseerd en opgegaan in ING. Wat volgens de WRR is overgebleven: een landschap met drie grote, sterk op elkaar lijkende commerciële banken.

En deze banken zijn ongemerkt beslissend geworden voor cruciale publieke belangen zoals de betaalinfrastructuur, kredietverlening en financiële stabiliteit. Onwenselijk, concludeerde de WRR.

Daarna bleef het stil, totdat het Sustainable Finance Lab, een denktank van prominente economen en kennisinstellingen, een brandbrief aan de Kamer stuurde. Ook het SFL ziet ‘fundamentele problemen’: overmatige kredietverlening en gebrek aan diversiteit. Bovendien zal de opkomst van cryptomunten als de libra van Facebook het stelsel de komende jaren onherkenbaar veranderen, voorspellen de economen.

Als het kabinet kortom niet in actie komt, loopt het stelsel het komende decennium grote risico’s. Het SFL heeft een aantal concrete voorstellen. Zo moet ‘overmatige kredietverlening’ ingedamd worden, zodat het schuldenniveau omlaag gaat. Het opzienbarendst is het voorstel voor een experiment met ‘digitaal centralebankgeld’. In jip-en-janneketaal: direct pinnen bij de overheidsbank.

De economen stellen voor dat De Nederlandsche Bank een experiment begint waarbij tienduizend Nederlanders een rekening krijgen bij de centrale bank. Dit zal dus een moderne, jarentwintigvariant zijn van cash. Geen digitaal giraal geld zoals nu, maar digitaal écht geld van de centrale bank. De invloed van de commerciële banken zal dan automatisch minder groot worden. Dirk Bezemer, hoogleraar economie aan de Rijksuniversiteit Groningen en lid van SFL, zei in november tijdens een discussieavond over dit onderwerp: ‘Er is een alternatief nodig. Dat leidt hopelijk tot ander gedrag van banken.’

DNB is nog lang niet zover om met zo’n experiment te beginnen, maar is wel bezig met een uitgebreide studie naar de digitale overheidsmunt. Eventuele experimenten zullen hoe dan ook in Europees verband worden gedaan. De tijd lijkt er rijp voor, nu ook landen als Frankrijk en Duitsland – waar contant geld een veel grotere rol speelt dan in Nederland – hardop beginnen na te denken over digitaal centralebankgeld.

De beurs op Wall Street in New York op Black Friday, 25 oktober 1929. Beeld Getty

Ook ING-econoom Teunis Brosens noemt het ‘onvermijdelijk’ dat er op termijn een digitale centralebankmunt komt: ‘De burger moet ook digitaal de mogelijkheid houden iets te doen met publiek geld.’ De grote vraag is hoe het wordt uitgevoerd. Het hoeft niet per se een rekening of betaalapp van DNB te zijn, zegt Brosens. ‘Het zou ook via de app van ING of een andere commerciële bank kunnen, waarbij op de achtergrond toegang wordt gegeven tot het geld dat direct door DNB is uitgegeven.’

Volgens Brosens heeft de aankondiging van Facebooks cryptomunt libra de discussie in een stroomversnelling gebracht. Facebook hoopt dat libra de nieuwe wereldmunt wordt. Brosens vindt dat centrale banken ook naar dit soort nieuwe partijen moeten kijken en niet alleen naar de ‘oude’ wereld van de banken.

De libertaire droom van de staatloze bitcoin en andere cryptomunten is in elk geval niet ingelost. Het oorspronkelijke idee was immers dat de bitcoin geschikt zou zijn om betalingen mee te kunnen doen. ‘De bitcoin is mislukt als betaalfunctie’, stelt Brosens. De techniek achter cryptomunten is toch lastig en gaat gepaard met een gigantisch energieverbruik. Ook zijn er problemen met de schaalbaarheid. Het bitcoinnetwerk is geschikt voor zeven à acht betalingen per seconde. Bij Visa zijn dat er tien- à vijftienduizend per seconde.

In een opzicht zijn de bitcoin en andere crypto’s wél een succes: als hypervolatiel beleggingsvehikel. Die aantrekkingskracht zal nog wel even blijven.

Overuren draaien op de dag van de krach, 24 oktober 1929.Beeld Bettmann Archive

De beurskrach van 1929

Op donderdag 24 oktober 1929 begonnen de aandelenkoersen op de New York Stock Exchange scherp te dalen. De reactie van beleggers was even logisch als funest. In paniek besloten zij hun aandelen te verkopen om nog iets van hun smeltende kapitaal te redden, waardoor de koers nog verder daalde.

Deze Zwarte Donderdag luidde een tijdperk in van nog jaren dalende koersen, massa-ontslagen en donkere crisisjaren. En markeerde tegelijk het einde van de jaren twintig, die in economisch opzicht gekenmerkt werden door grenzeloos optimisme en almaar stijgende koersen. Het was in die jaren erg eenvoudig om aan krediet te komen, waardoor de economie oververhit raakte.

Dat de hoogconjunctuur van die jaren niet eindeloos zou duren, werd al halverwege 1929 duidelijk, toen de de bestedingen begonnen af te nemen. Uiteindelijk kwam alles op die donderdag in oktober piepend en knarsend tot stilstand. In New York en daarmee in de rest van de wereld.

Lees hier meer van de serie Transition Twenties

Zelfrijdende auto? Rij nog maar even zelf
Reken niet te veel op de grote revolutie van de zelfrijdende auto. Evengoed zal er genoeg veranderen.

Insectenburgers maken weinig kans, maar wat gaan we wel eten in de jaren twintig?
De kansen voor kweekvlees, vegan ribs, puree uit de printer, ‘functional foods’ of – veel verder weg – brandnetels.

Gaan we nu eindelijk van vrouwelijke kunstenaars houden?
Eeuwenlang – ook, of nee: júíst in de 20ste eeuw – zijn vrouwelijke kunstenaars doelbewust genegeerd, verzwegen, niet op waarde geschat. Nu is alles anders, toch? Wat hebben de jaren twintig voor hen in petto?

Hoe een pleister de zorg op stelten zette – en misschien weer gaat zetten
Een slimme pleister kan helpen de zorg van het ziekenhuis naar thuis te verplaatsen. Daarbij moeten nog wel de eenvoudigste dingen worden uitgevogeld.

Wordt dit het decennium waarin roken de genadeklap krijgt?
De komende jaren belandt roken nog verder in het verdomhoekje, al blijft de tabaksindustrie een geduchte tegenstander.

Van massamedicijn naar maatwerk: de precisiegeneeskunde rukt op
De patiënt van de toekomst zal steeds vaker een doelgericht geneesmiddel krijgen. Aan dat precisiewerk hangt wel een stevig prijskaartje.  

Ongemakkelijke vragen bij de (langverwachte) doorbraak van virtual reality
Als virtual reality het komende decennium eindelijk doorbreekt, zijn er ongemakkelijke vragen te beantwoorden. Want ‘virtuele’ betasting kan akelig echt voelen.

In de jaren twintig zal vooral het liberale element van de democratie onder druk komen te staan
De schaduw van de vorige jaren twintig valt vaak over het hedendaagse debat, met populisten als nieuwe fascisten.

Wie hip wil zijn in de twenties, hult zich in dikke, duurzame, donkerbruine capes
Hoe lopen we er het komende decennium bij? Moderedacteur Cécile Narinx voorziet veel dikke, wijde, donkerbruine kleding vol technologische snufjes. En, verrassing: draagschaamte wordt een ding.

Interview Klaas van Egmond: ‘We moeten naar een stationaire economie’
Meer materiële groei kan de aarde niet aan, waarschuwt Klaas van Egmond. Besef hiervan moet leiden tot een herziening van het financiële bestel, hoopt de hoogleraar milieukunde. ‘Alle problemen die we nu hebben, hebben te maken met gebrek aan bewustzij

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden