'Consument heeft fundamenteel recht op keuze'

Burgers plukken nog weinig vruchten van de vrije markt. Waakhond NMa werd geacht lagere prijzen en hoge kwaliteit af te dwingen....

Als het aan directeur generaal A.W. Kist ligt, zullen consumenten vaker horen van de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa). De waakhond legt voortaan de prioriteit van zijn onderzoeken bij de consument. 'De piketpaaltjes zijn geslagen. We hebben nu de tijd en ruimte om kansrijke zaken te onderzoeken die rechtstreeks de consument raken.'

De maatregelen van de NMa behoren de consument ten goede te komen, vindt Kist. 'Voor de duidelijkheid: we zijn er niet om prijzen omlaag te krijgen. Het gaat dieper. De burger heeft het fundamentele recht keuzes te maken. De consument en niet de aanbieder, bepaalt hoe kwaliteit en prijs van artikelen beschikbaar komt.'

Met zijn hernieuwe doelstelling gaat de NMa alsnog aan de slag met een oude belofte. Als paradepaardje van de paarse kabinetten werd de NMa geacht eventjes vastgeroeste economische patronen te doorbreken. Krachtdadig optreden van de NMa zou resulteren in lagere prijzen en hogere kwaliteit, zo meenden voorstanders van een vrije markt.

De praktijk bleek weerbarstiger. De kartelwaakhond verbood weliswaar de prijsverhoging van een literpak melk en vecht momenteel de marktmacht van benzinemaatschappijen aan, maar voor consumenten wist de NMa weinig zichtbare resultaten te boeken. Kist benadrukt dat op het terrein van zorgverlening, financiële producten en de media de keuzevrijheid van consumenten wel degelijk is toegenomen.

'De verwachtingen waren te hoog', reageert Kist. 'Er is een onderschatting in de maatschappij en vooral in de politiek over de complexiteit van de zaken die wij aanpakken.'

Te snel wijzen politici ook naar een toezichthouder als oplossing van alle problemen met marktwerking. 'Ten onrechte', vindt Kist. 'De discussie moet allereerst gaan over de regels die de overheid stelt. Vervolgens staat de hanteerbaarheid ter discussie en pas dan mag je de vraag stellen of een toezichthouder de wet moet handhaven.'

Advocaten, sommige politici, maar ook boze oliemaatschappijen en ontreveden huisartsen uiten geregeld kritiek op beslissingen van de NMa. De waakhond zou te weinig resultaten boeken, onzorgvuldig te werk gaan, en de belangen van partijen teveel schaden.

'Deze kritiek doet ons geen recht', meent Kist. 'Wij hebben gekozen voor het vakwerk, voor de serieuze aanpak. Wij willen de organisatie robuustheid en stabiliteit geven. Om dat te bereiken moet men ons tijd geven en afstand houden', vindt Kist. 'Win your first cases', was ons motto. En dat doen we ook. Het gaat op den duur om je geloofwaardigheid.'

Deze aanpak heeft succes, stelt Kist. Met enige trots verwijst hij naar een onderzoek van het gerenomeerde onderzoeksinstituut IMD uit het Zwitserse Lausanne, waarin de ondervraagde topmanagers aangeven dat de vrije concurrentie in Nederland door de toezichthouder goed wordt bewaakt. 'Nederlanders hebben het idee dat kartels slecht zijn, dat misbruik wordt aangepakt en dat monopolisten in de gaten moeten worden gehouden.' Een belangrijk gegeven. 'Het draait niet alleen om de regels en de toezichthouder, maar ook om de naleving van de wet.'

Dat de vruchten van de mededingingswet desondanks nog niet volledig worden geplukt, ligt deels ook aan burgers en bedrijven zelf. 'Partijen kunnen met de mededingingswet in de hand ook zelf bedrijven aanklagen wegens machtmisbruik. Van deze mogelijkheid wordt slechts mondjesmaat gebruik gemaakt.' In de VS stappen gedupeerden bijvoorbeeld sneller naar de rechter, stelt Kist. Een verklaring voor dit verschil? 'Nederland kent geen traditie van procederen en heeft evenmin alle juridische instrumenten voorhanden.'

De NMa werkt gestaag aan het uitbreiden van zijn gezag. Neem de klacht dat de KLM te hoge tarieven hanteert op zijn vluchten naar Suriname. De waakhond trof geen ongeoorloofde prijzen aan, maar ontwikkelde wel een methode waarmee de autoriteit excessive prijzem kan veroordelen. Het geeft de mogelijkheid om in de toekomst te hoge tarieven af te toppen. Door vakgenoten wordt de aanpak van de NMa als stoutmoedig omschreven.

Ook bij het breken van de marktmacht van oliemaatschappijen moet de NMa eerst piketpaaltjes slaan. De NMa verdenkt de benzineverkopers hun prijzen kunstmatig hoog te houden door pomphouders te ondersteunen. De waakhond wil daarom de Europese vrijstelling voor deze verticale afspraken intrekken. Dit tot woede van marktleider Shell. De oliemaatschappij vindt dat de anti-kartelwaakhond de spelregels verandert en bovendien het onderzoek waarop de conclusies zijn gepubliceerd niet beschikbaar stelt. Kist stelt hem gerust. 'Tuurlijk krijgen ze alles. We hebben tijd nodig om de documenten te ontdoen van gevoelige informatie.'

'Shell presenteert zich als een slachtoffer. Zonder dat daar een grondslag voor is. Bovendien: wij bepalen wat we onderzoeken, en niet Shell.'

Bij de bouwfraude kreeg de NMa zo maar de schaduwboekhouding van bouwbedrijf Koop Tjuchem in de schoot geworpen door klokkenluider Ad Bos. 'Natuurlijk is het objectief gezien jammer dat we dit niet zelf hebben aangedragen. Maar voor dit type vergrijpen zul je voor je informatie altijd klokkenluiders nodig hebben. Anders kom je er niet achter.' Kist neemt de bouwfraude zaak hoogst serieus. 'We hebben er veel mensen opgezet. Dat zegt genoeg.'

Kist is kritiek van getroffenen inmiddels wel gewend. Ook huisartsen kwamen in het geweer, nadat zij niet langer als één partij afspraken mochten maken met hun verzekeraars. Deze aanpak zou bovendien de kwaliteit van de zorgverlening bedreigen. Kist begrijpt de kritiek niet. 'Alle afspraken over kwaliteit honoreren wij. Bovendien hoeven huisartsen niet alles in hun eentje te doen. Ze mogen allianties aangaan over administratie, inkoop medicijnen of weet ik wat. Alleen niet met zijn allen. De huisartsen hebben we bovendien ruim respijt gekregen. We zijn niet blind zijn voor de maatschappelijke belangen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden