Conservatorium gaat virtuoze György Ligeti te lijf

Het was hem natuurlijk bij voorbaat vergeven dat hij maandagavond niet bij de opening van zijn eigen project aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag kon zijn....

Van onze medewerkster

Pay-Uun Hiu

DEN HAAG

Weliswaar ontbrak zijn fysieke aanwezigheid, en afgezien van het Poème Symphonique voor honderd metronooms en de superkorte claxon-ouverture uit Le grand macabre klonk er ook nog weinig van zijn creaties, maar ongetwijfeld heeft de geest van Ligeti de slagwerkafdeling van het conservatorium tot grote hoogten geïnspireerd. Djembé-muziek uit Senegal, xylofoons uit Mozambique en trommelkunst uit Basel: wat dat met Ligeti te maken heeft, moge de komende drie weken blijken uit de concerten, lezingen en masterclasses die aan dit fenomeen zijn gewijd.

Een eerste aanzet gaf maandag Ligeti-kenner Michael van Eekeren (hij bezocht de componist in Hamburg en verzorgde interview en toelichting in het programmaboek bij dit project) die in zevenmijlsstappen Ligeti's Werdegang beschreef. De entree die Ligeti in 1956 maakte, na zijn vlucht uit het communistische Hongarije, moet voor de inner circle van de muzikale avantgarde verbijsterend zijn geweest. Als het briljantste jongetje van de klas analyseerde hij met speels gemak het seriële werk van Boulez en gooide daarna bijna achteloos diens theorieën naast zich neer om zich met iets leukers bezig te houden.

Dat 'leukers' bestond tot in de jaren zeventig uit het bouwen van enorme veelstemmige klankopeenstapelingen die in eerste instantie statisch leken, maar bij nadere beluistering bewegende mierenhopen bleken van ontelbare, dicht opeengelegen stemmen. 'Micropolyfonie' noemde Ligeti dit spel met akoestische illusies, en zijn werken uit die tijd dragen titels als Ramifications, Apparitions en Atmosphères.

Wat de Ligeti van toen gemeen heeft met de Ligeti van de jaren negentig is het speelse; een onbekommerd genoegen in het scheppen van uiterst complexe weefsels, labyrinthen met lachspiegels en andere goochelarijen, zoals in het Pianoconcert dat hij tussen 1985 en '88 componeerde, of zijn duivels lastige en schitterende piano-études. Deze études zullen compleet worden uitgevoerd en geanalyseerd door pianist Pierre-Laurent Aimard, inclusief de première van de vijftiende, speciaal voor het conservatorium gecomponeerde étude White on white (vrijdag, 20 uur).

Maar wat Ligeti destijds zelf probeerde te creëren door stem op stem te stapelen, vond hij in de jaren tachtig terug in de onspeelbare pianola-canons van de in Mexico afgezonderde Conlon Nancarrow, in de polyritmische Afrikaanse slagwerkpatronen en de fractal-afbeeldingen van Benoit Mandelbrot. Tegelijkertijd, benadrukt Van Eekeren, is geen andere componist van zijn generatie zo onverbloemd in het verklanken van zijn emoties.

Hebben studenten tijdens eerdere projecten Oosterse wijsheid bij Cage, religie bij Messiaen en absurdisme bij Kagel meegekregen, bij Ligeti is zo'n bijkomend aspect minder uitgesproken. 'Virtuositeit', noemt Van Eekeren als trefwoord. 'Waar het om gaat is dat je die muziek te lijf gaat', preciseert Micha Hamel, die als vaste gastdirigent van het Conservatoriumorkest de studenten voorbereidt en zelf de uitvoeringen van het ad hoc samengestelde Ligeti Ensemble voor z'n rekening neemt.

'Natuurlijk kun je het Asko Ensemble vragen', vindt Hamel, 'en dat komt ook en dat zal vast heel goed spelen, maar juist de studenten moeten die muziek in hun vingers krijgen'. Waarbij ze hun inspiratie kunnen opdoen bij de masterclasses en concerten door gelauwerde Ligeti-uitvoerenden als cellist Taco Kooistra en pianiste Ellen Corver (Celloconcert en Pianoconcert, zaterdag). Hamel: 'Toen we een paar maanden geleden begonnen, hadden sommigen nog nooit in hun leven een kwintool gezien. Zangers konden de partituren niet lezen. En nu gaan ze er van genieten. Dat is het belangrijkste.'

György Ligeti in het Koninklijk Conservatorium Den Haag, tot en met 11 februari.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden