Conservatisme is iets anders dan materialisme

De ideeën van de filosoof Burke staan minder op gespannen voet met de verzorgingsstaat dan conservatieven als Bart Jan Spruyt suggereren, meent Bert Schriever....

Bert Schriever

In zijn poging de voorgenomen wijzigingen op het terrein van de sociale zekerheid te zien als het begin van een conservatieve omwenteling, geeft Bart Jan Spruyt, directeur van de Edmund Burke Stichting, aan weinig begrepen te hebben van deze 18e eeuwse filosoof en staatsman (Forum, 27 september). Burke, die zich keerde tegen de absolute ideeën en waarheden van de Franse revolutie, waarschuwde voor het veronachtzamen en minachten van het bestaande en het historisch gegroeide. De moeite en de wijsheid die het heeft gevergd om datgene wat nu gewoon en vanzelfsprekend lijkt te negeren of te verwerpen getuigt, aldus Burke, van een gebrek aan inzicht en historisch besef. Burke wist dat het nieuwe op het bestaande moet zijn gebaseerd, en wel op zodanige wijze dat het nieuwe uit dezelfde wortels de nodige levenssappen kan trekken, zodat oud en nieuw tot één geheel kunnen worden.

De 'kracht van mensen', waarin Spruyt zegt te geloven, kan in zijn visie alleen tot uiting komen door eergevoel, het verlangen voor zichzelf te zorgen, en vrij en onafhankelijk te zijn. Daartegenover stelt hij de verwekelijkte types van de verzorgingsstaat die zijn uitgeleverd aan een leven van falen, mislukking en afhankelijkheid. Zonder zich daarbij overigens, in de traditie van Burke, af te vragen waarom, hoe en op grond van welk waardensysteem en historische referentie die verzorgingsstaat is ontstaan.

Ook vraagt Spruyt zich niet af waarom religie, individualisme en directe democratie, de pijlers onder het waardensysteem van een land als de VS, en dat naadloos past bij de gepropageerde waarden van Spruyt, niet van ieder individu in Amerika in praktische zin een vrij en onafhankelijk mens hebben gemaakt. De door Spruyt zo bejubelde charitas heeft daar niet kunnen voorkomen dat 25 miljoen mensen onder het absolute bestaansminimum leven. En zijn geloof in de verantwoordelijkheid van individu en samenlevingsverbanden heeft in ons voorland Amerika 682 gevangenen per honderdduizend inwoners opgeleverd; in het 'watjesland' Nederland is dit aantal vooralsnog beperkt tot 84 per honderdduizend inwoners. Het door Spruyt omhelsde conservatisme is dan ook geen pleidooi volgens het concept van Burke, maar een egocentrisch individualisme in de geest van Thomas Hobbes: een strijd van mensen onder elkaar. In essentie is het een Darwinistisch experiment gevoed vanuit het concept van the survival of te fittest: de door Spruyt zo bepleite innerlijke morele orde komt niet tot stand in een systeem van individualisme, flexibiliteit en vlaktax. Daarvoor is allereerst een minimum aan sociale cohesie nodig en een overheid die niet terugtreedt, maar optreedt. Wil de ontwikkeling van een innerlijke morele code ook maar enige kans van slagen hebben dan is een overheid nodig die handhaaft en geloofwaardig is; een overheid, met oog voor schaal, samenhang en sturing. En dat is per definitie een andere overheid dan een overheid die alles aan het vrije spel van de maatschappelijke krachten overlaat en een vlaktax van 25 procent introduceert. Dat is geen conservatisme, maar plat materialisme.

Het is te hopen dat de vernieuwers van de verzorgingsstaat zich de betekenis realiseren van het ontstaan van de wet op de Armen-zorg in 1854 en het stempel dat de 19e eeuwse Duitser Bismarck heeft gezet op de geschiedenis van de sociale zekerheid. Dat zou pas conservatisme zijn in de geest van Burke, die overigens ook nu nog voor Spruyt een boodschap heeft: 'De wijsheid die voorgaande generaties hebben vergaard is waarschijnlijk juister dan de ideeën van een afzonderlijke filosoof'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden