Congolezen nog steeds geen baas over eigen lot

ER ZIT een scène in de angstwekkende film Lumumba van regisseur Raul Peck, waarin de hoofdpersoon - de tragische Congolese premier Patrice Lumumba - overlegt met de chefstaf van het leger....

Het is september 1960. Hun jonge staat valt uiteen. 'Ik sta aan uw kant', slijmt de hoffelijke, maar boosaardige Mobutu. Maar Lumumba antwoordt: 'Jij staat niet langer naast me, je staat achter mijn rug.' Mobutu komt kort daarna terug om Lumumba onder huisarrest te plaatsen.

In de index van het New York Times-archief uit 1960 zijn er twaalf pagina's te vinden met verwijzingen naar Congo. Alleen de Verenigde Staten hebben er meer. Veertig jaar later, nu Congo weer wordt verteerd door een alles verwoestende oorlog, biedt de film van Peck een zorgwekkende inkijk in een historische gebeurtenis. Een inkijk die ook duidelijk maakt hoe het land op de weg naar destructie is terechtgekomen.

Peck is geboren in Haïti. Zijn film De man op de kust uit 1993 gaat over de Haïtiaanse dictator Duvalier. Zijn film Lumumba verhaalt van de snelle opkomst en ondergang van de man die de eerste en de laatste legaal gekozen premier werd, nadat Congo in 1960 zijn onafhankelijkheid van de Belgische kolonisator verkreeg.

De film begint met beelden uit de Belgische koloniale tijd. Blanke officieren met tropenhelmen heersen over negers op blote voeten, een herinnering aan een van de gewelddadigste en roofzuchtigste koloniale systemen die ooit in Afrika hebben bestaan.

Te zien is hoe de energieke en uitgesproken Lumumba, aanvankelijk vertegenwoordiger van een Belgische bierbrouwerij, zich ontpopt als een populaire nationalistische leider. Nadat hij door de Belgen in de gevangenis is gegooid en zwaar is mishandeld, wordt hij vrijgelaten. Lumumba neemt deel aan de onderhandelingen in Parijs, die leiden tot de zelfstandigheid van Congo.

Zijn partij wint het grootste aantal stemmen in de eerste vrije verkiezingen in het land. Op 35-jarige leeftijd wordt hij de eerste premier. Kort daarna begint het uitgestrekte land uiteen te vallen. Het leger muit. Belgische militairen grijpen in om hun staatsburgers te beschermen. Zij proberen ook de rijke provincie Katanga - geleid door de samenzweerderige opportunist Moise Tsjombe - zich te laten afscheiden van Congo.

Er volgt een interventie van troepen van de Verenigde Naties, zonder veel resultaat. Sovjet-leider Nikita Chroesjtsjov besluit vliegtuigen, wapens en adviseurs naar Congo te sturen om Lumumba te helpen. Zo lijkt de ergste vrees van de regering-Eisenhower bewaarheid te worden: Congo wordt communistisch.

Lumumba en zijn beginnende natie, die net na de onafhankelijkheid een handjevol afgestudeerde academici telt, raakt zo verstrikt in een Koude-Oorlogsintrige en neokoloniale schurkenstreken. Zes maanden na zijn aantreden wordt Lumumba vermoord door Congolese rivalen, met heimelijke medewerking van de Verenigde Staten en België.

De film is gebaseerd op goed gedocumenteerde historische gegevens. De Commissie Inlichtingen van de Amerikaanse Senaat concludeert in 1975 dat 'in alle redelijkheid' mag worden aangenomen dat president Eisenhower de moord op Lumumba heeft geautoriseerd.

De commissie vindt geen bewijzen dat de Amerikanen direct zijn betrokken bij de moord. Maar de VS geven Mobutu wel geld en wapens om zijn regime te vestigen. Op zijn beurt levert Mobutu Lumumba uit aan diens Congolese rivalen en hun Belgische bondgenoten. Door zijn dood verwerft Lumumba in Afrika en een groot deel van de Derde Wereld de status van martelaar.

Het is niet nodig dat we de kritiekloze visie van filmregisseur Peck op Lumumba's karakter overnemen. Ook hoeven we niet aan te nemen dat hij zich zou hebben ontpopt tot een verlicht leider. Maar wat we wél weten, is dat zijn dood de weg vrijmaakte voor dertig jaar dictatuur van Mobutu. En voor de chaos die in Congo ontstond na de val van Mobutu in 1997.

Ongeveer 2,5 miljoen Congolezen zijn omgekomen in de drie jaar van vechten, honger en ziekten. Zes andere landen bemoeien zich met het conflict en bedrijven uit verre landen als België, Pakistan en Rusland hebben verdiend aan de oorlog.

'We dachten meester te zijn over ons lot', zegt Lumumba ergens in de film, 'maar andere machtige krachten trokken aan de touwtjes.'

Veertig jaar later valt het de Congolezen niet te verwijten dat zij er precies zo over denken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden