Congo bereikt zijn kookpunt - en niemand geeft er iets om

Grof geweld door zowel het Congolese regeringsleger als etnische milities heeft honderdduizenden burgers op de vlucht doen slaan en er zijn onlangs veertig massagraven gevonden. De staat lijkt zijn gezag kwijt.

Demonstranten tonen een kogel die de politie heeft afgeschoten bij protesten.Beeld reuters

De Democratische Republiek Congo staat aan de rand van een nieuwe burgeroorlog. De afgelopen weken zijn honderdduizenden burgers op de vlucht geslagen voor het grove geweld door zowel etnische milities als het regeringsleger in de zuidelijke regio Kasai, dat al aan zeker vijfhonderd burgers het leven heeft gekost.

Sinds het begin van de geweldsuitbraak in de provincie Kasai-Centraal vorig jaar juli zijn volgens de Verenigde Naties al 1,3 miljoen mensen gevlucht. Het geweld is overgeslagen naar de vier naburige provincies en heeft afgelopen maand al 20 duizend Congolezen de grens over gejaagd naar buurland Angola. De VN hebben onlangs veertig massagraven in het gebied aangetroffen. Ook in het al decennia onrustige oosten van Congo laait etnisch geweld weer op.

Zelfverrijkende president

De geweldsopleving in Congo wordt aangewakkerd door politieke onvrede over het aanblijven van president Joseph Kabila. Die weigerde vorig jaar tot woede van de bevolking na vijftien jaar - het einde van zijn laatste termijn - op te stappen en verkiezingen uit te schrijven. Etnische milities spinnen bovendien garen bij de diepgewortelde onvrede over de armoede onder ruim driekwart van de bevolking en de immense zelfverrijking van de clan rond president Kabila dankzij diens rendabele exploitatie van de vele Congolese grondstoffen.

De Vlaamse Congo-deskundige Kris Berwouts vergelijkt de situatie in het immense en onbestuurbare Afrikaanse land met die van Somalië in de jaren tachtig als 'een optelsom van onoverzichtelijke lokale conflicten en een imploderende staat'. 'Er is sprake van een ontbindende samenleving die in toenemende mate etnisch wordt gefragmenteerd en gepolariseerd. De staat heeft lokaal geen gezag en machtsmiddelen meer om de rechtsstaat te handhaven, traditionele lokale leiders hebben eveneens aan gezag ingeboet en gewapende etnische bendes springen in dat machtsvacuüm.'

De regio's van Congo.Beeld Colourbox

Mensenrechtenorganisaties maken zich grote zorgen. De Congolese overheid treedt keihard op tegen opstandelingen en hun vermeende aanhangers in een vergeefse poging gezag te behouden. Op videobeelden die eerder dit jaar naar buiten kwamen, is te zien hoe het regeringsleger het vuur opent op leden van de militie Kamwina Nsapu in de provincie Kasai die 'slechts' gewapend zijn met machetes en speren. Omgekeerd gebruikt de militie, die hoofdzakelijk bestaat uit kindsoldaten, grof geweld tegen overheidsbeambten en -gebouwen. Eind maart werden bij een aanval veertig politieagenten onthoofd met machetes, honderden scholen zijn geplunderd en vernield.

Volgens Jose Maria Aranaz, hoofd van de UN Joint Human Rights Office (UNJHRO), maken beide partijen zich schuldig aan 'de meest ernstige mensenrechtenschendingen en buitensporig geweld'. 'Het is vooral zorgwekkend dat niemand verantwoordelijkheid lijkt te nemen en de internationale gemeenschap blijkbaar geen interesse meer heeft in Congo en helpt gerechtigheid te zoeken. De wereld schrikt zelfs niet meer wakker van de ontdekking van massagraven', zegt Aranaz vanuit de Congolese hoofdstad Kinshasa.

Joseph Kabila, president van en voor het Congolese volk.Beeld afp

Monusco

Ook elders in vooral oostelijk Congo laait het geweld op tussen etnische bevolkingsgroepen. In Noord-Kivu onthoofdde de zogeheten Mai Mai-militie eerder dit jaar 25 etnische hutu's die zij als indringers beschouwen. Vier jaar geleden werd daar nog een kortdurende opleving van de al decennia woekerende etnische strijd om het grondstofrijke merengebied beëindigd. Van 1998 tot 2002 vond er de uiterst complexe 'Eerste Afrikaanse Wereldoorlog' plaatst, waarbij negen buurlanden waren betrokken en miljoenen Congolezen het leven lieten. Het gebied wordt nog steeds beveiligd door 's werelds grootste en duurste - 40 miljard dollar - VN-vredesmissie Monusco.

In tegenstelling tot het woelige en grondstofrijke Oost-Congo was het in de zuidelijke regio Kasai altijd relatief rustig. Dit veranderde toen vorig jaar augustus de leider van de gelijknamige militie Kamwina Nsapu werd doodgeschoten door regeringstroepen. Zijn militie begon zich vorig jaar zomer te roeren nadat de Congolese overheid de voordracht van Nsapu als 'voorbestemde' clanleider had geweigerd te accepteren. De rebellengroep is grotendeels gerekruteerd uit kinderen onder de 14 jaar die onder invloed van drugs zouden zijn en geloven in magische krachten die hen beschermen tegen kogels.

Een VN-militair in Congo.Beeld afp

De clash tussen de overheid en de lokale militie Kamwina Nsapu in de provincie Kasai-Centraal is volgens expert Berwouts exemplarisch voor het imploderende gezag in Congo. 'Wat in Kasai gebeurt kan nu overal in Congo gebeuren. Na twintig jaar hebben mensen het geloof verloren dat deze regering nog iets kan of wil veranderen aan hun situatie. Bij gebrek aan een geloofwaardige overheid zoeken mensen bescherming bij gewapende bendes van hun eigen clan. Die bieden vervolgens geen bescherming maar volgen hun eigen politieke en economische agenda. De strijd in Noord- en Zuid Kivu, die volledig om grondstoffenbelangen draait, heeft een kookpunt bereikt.'

'De situatie in Congo is uiterst precair en volatiel', zegt ook Yves Willemot van Unicef vanuit de hoofdstad Kinshasa. Volgens de VN zijn ruim 2,5 miljoen Congolezen geraakt door de crisis in Kasai en moet veel meer geld beschikbaar komen om alle mensen in nood te kunnen helpen.

Ebola-uitbraak in Congo

Zeker twee mensen hebben ebola opgelopen in Congo. Dit bevestigt de wereldgezondheidsorganisatie WHO na laboratoriumtests.

Gezondheidsofficials proberen nu de circa 125 mensen waarmee de ebola-patiënten in contact zijn gekomen te traceren. De uitbraak vindt plaats in de provincie Bas Uele, in een afgelegen gebied in het Noordoosten van Congo. 'Omdat het zo afgelegen ligt, hoeven we ons nog geen grote zorgen te maken', zegt Bram Goorhuis, internist en expert tropische ziekten bij het AMC. 'Door bijtijds maatregelen te nemen, zoals quarantaine en goede hygiëne, kunnen we verdere verspreiding voorkomen.'

Bij de laatste uitbraak van ebola in Afrika, die duurde van 2014 tot januari 2016, kwamen ruim 11 duizend mensen om.

Ebola, vernoemd naar de gelijknamige Congolese rivier, is een virus dat zich verspreidt via lichaamssappen. Ongeveer de helft van de besmette mensen overlijdt.

Tonie Mudde

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden