Confrontatie

Lang voelde actrice Kathenka Woudenberg geen aandrang iets te doen met haar 'foute' familie. Anderen hadden dat al gedaan, neef Helmert zelfs in het theater. Maar het verleden bleef kriebelen en nu is er toch een voorstelling over haar verhaal. 'Bij het leren van de tekst heb ik tranen gelaten.'

KARIN VERAART

'Narciss' staat er in krijt geschreven bij de kleedkamer in het Amsterdamse Theater Bellevue. Kathenka Woudenberg gooit de deur met een zwaai open: 'Helemaal voor mij alleen', zegt ze vrolijk. Hier hangt haar kostuum, staan de schoenen die ze net heeft gekocht.

Narciss is háár voorstelling, een solo. Preciezer: een dialoog voor één actrice. Een vrouw die een uur lang verwikkeld is in een gesprek - een heftig gesprek - met zichzelf, over zichzelf en over haar familie. Gerardjan Rijnders heeft de tekst geschreven en regisseert het. Maar zij voert het, het is háár gesprek.

Kathenka Woudenberg (51) is een tijd weggeweest uit de landelijke theaterwereld. Peinzend: 'Tien jaar geleden, toen ik speelde bij muziektheatergezelschap het Volksoperahuis, zat ik ook in deze kleedkamer. Daar moet ik nu vaak aan denken. Het was een van de laatste dingen die ik heb gedaan en waarvan ik ook ontzettend genoot.' De Tweede Stem heette de productie, over - onder anderen - Gert en Hermien. Erg leuk. 'Maar ik voelde: vanaf nu moet het vanzelf gaan. Ik ga niet meer leuren met mezelf.'

En er wrong iets. Er wrong van alles. Het verleden, toch. Het verleden van haar vader en dat van haar grootvader. De laatste: NSB'er met een indrukwekkende staat van dienst. De eerste: slachtoffer van diens keuzen.

Het was nooit een geheim. Sterker nog: Kathenka's vader Dick, ook acteur, trad er in de jaren zestig mee naar buiten in interviews met de journalisten Bibeb en Ischa Meijer. Er kwam een stichting voor lotgenoten. Er werd zo veel over gepraat dat je er geen last meer van kón hebben. Toch?

Alles moest kunnen

Alles was bespreekbaar

Dus was niets meer bespreekbaar

(uit: Narciss)

'Als de naam van mijn grootvader in een geschiedenisboek opdook, riep ik meteen: ja hoor, dat is mijn grootvader. Opdat ik het niet níét gezegd had. Dat bepaalt je leven wel. Ikzelf had niks meegemaakt, vond ik ook. Dus: ik had niets te vertellen in de schaduw van die geschiedenis waarover je beter je mond kunt houden.

'En dan actrice worden. De aandacht zoeken. Ik heb overal gespeeld, ik deed aan alles mee, ik was best succesvol. Maar toen het niet langer vanzelf liep realiseerde ik me: ik wíl dit niet meer, ik wil dat hele toneel niet meer, want op een of andere manier was het een sluier voor iets.

'Achteraf denk ik dat het niet zo was, maar toen had ik het gevoel dat het theater, het succes, het steeds in de belangstelling staan iets moest goedmaken. En ik wilde niet dat er iets goed te maken viel. Zo kwam ik in een spagaat terecht. Toen ben ik in quarantaine gegaan. Als een monnik gaan leven in Deventer. Ik wilde weten wat het was om zomaar te 'zijn', niet steeds ergens achteraan te snellen. Ik heb een kind gekregen, ben een gewoon gezinsleven begonnen. Dat heeft me goed gedaan.'

Ze schudt eens met haar dikke bos krullen. 'Langzamerhand werd ik een beetje wakker en realiseerde ik me dat ik natuurlijk zelf iemand ben. Met een vak waarvan ik gewoon houd.' Aarzelend: 'Ik begon een beetje bestand te raken.'

Bestand tegen het confronterende, misschien wel angstwekkende idee dat ze toch wat zou doen met het verleden van haar familie. Op haar manier. Het besef groeide dat er, ondanks al die openheid, ook een heleboel níét was gezegd. 'Kijk, mijn grootvader was echt een grote jongen in de NSB. Aan het eind van de oorlog is hij opgepakt en heeft hij lang in de gevangenis gezeten. Al z'n tanden zijn ook uit zijn bek geslagen. Hij heeft aan de ketting gelegen. Het waren geen simpele of gewone omstandigheden.

'Mijn vader zat in Duitsland op een school van de Hitlerjugend. Hij kwam er op zijn 16de, 17de achter dat-ie aan een heel verkeerde kant was opgegroeid. Hij heeft in kampen gezeten waar ze hem mishandeld hebben. Zo ook zijn zuster, mijn tante. Zijn broer, de vader van Helmert (zie kader), was al aan het Oostfront overleden. Dat zijn de bekende feiten, dat weet ik al mijn hele leven. Maar de martelingen, de vernederingen, de onzekerheid. En mijn tante...'

Lieve tante

Je bent dood

Op je crematie mocht niemand spreken

Uit angst voor 'ontmaskering'

Je hele leven was je eigenlijk 'ondergedoken'

Je meisjesnaam, ook de mijne

Hield je voor je

(uit: Narciss)

'Mijn familie wilde het bespreekbaar maken, maar ze moesten ook overleven en omwille daarvan is er veel gezwegen. Als kind ontwikkel je een raar soort loyaliteit, heel gecompliceerd. Een lotgenoot was je vriendinnetje op de middelbare school nooit echt. Niet op die manier. Je houdt vaak je mond.'

En dan op latere leeftijd, zegt ze, krijg je te horen: 'God, daar heb je haar. Zij wil er ook nog wat mee doen. Bijna alsof je het gaat gebruiken.' Dat gevoel heeft ze zelf niet gehad tijdens de totstandkoming van Narciss. Enthousiast: 'Dat vind ik mooi aan de manier waarop het met dit project is gegaan.'

'Beste Gerardjan', zette ze boven het verhaal dat ze Rijnders stuurde, alsof het een brief was. Ze had in een impuls bij hem aangeklopt. 'Ik had net een boek gelezen van Herta Müller, Atemschauckel, over iemand die in een Russisch strafkamp belandt. De hoofdpersoon is ook nog homoseksueel - dat bleek mijn vader ook te zijn. Ik dacht: ik ga dat boek spelen en daarmee de dingen een plek geven. Gerardjan las het boek en zei: allemaal goed en wel, maar schrijf jij eerst je eigen ervaringen op, dan kijken we wat we daarmee kunnen.'

Al dat begrip

Al die empathie

Al dat inzicht

Maar intussen was je jezelf aan het wegstrepen

Aan het wegpoetsen

Je loste op in al dat begrip

Je verdronk in al dat begrip

Daar ga ik iets aan doen!

Wat dan?

Wacht maar af

(Uit: Narciss)

Ze pauzeert even. 'Het was ook léúk om te doen. Ik begon half april met schrijven en half juni heb ik het als één groot pakket op de bus gedaan. Ik dacht meteen: oeps, dit kan eigenlijk niet. Ik wilde Gerardjan niet met mijn shit opzadelen, maar tegelijkertijd voelde dat niet zo. Hij heeft een bepaalde schaamteloosheid en neemt zijn materiaal heel serieus. Bij zo iemand durf je schaamteloos over jezelf te zijn. Je weet dat het niet wordt misbruikt, niet sentimenteel wordt gemaakt.

'Gerardjan is meteen tot de kern van de tekst gekomen. Waar ik mezelf al behoorlijk onomwonden vond, heeft hij de feiten zo tegenover elkaar geplaatst dat een gemoedstoestand ontstaat waarmee ik als actrice aan de slag kan. Een combinatie van woede en humor en lethargie. Het is een discussie, een voortdurend bevragen. Daardoor krijgt het stuk ook een universeel karakter.

'Enerzijds is er een personage dat geneigd is te zeggen: laat maar. Het is zo ingewikkeld, zo vervelend voor andere mensen, zo verschrikkelijk zwaar. LAAT MAAR, LAAT MAAR, LAAT MAAR. En dan is er die ander. Die toch naar buiten is getreden, die iemand anders heeft verzocht te kijken naar het verhaal.' Die twee staan daar op het toneel, verenigd in één Kathenka Woudenberg.

'Narciss. Ja... IJdelheid speelt natuurlijk een belangrijke rol. Voelen dat je het niet mag zijn. En het dan toch zijn. Het overleven van iets traumatisch levert, zonder dat je het wilt, ook weer ijdelheid op. Je bent ontoegankelijk. Maar daar mag niks van worden gezegd, want de oorzaak is te erg.

'Is Narciss therapeutisch? Absoluut. In de zin van: opluchting. Bij het leren van de tekst heb ik tranen gelaten. Maar de grootste strijd werd veel eerder geleverd, vlak voor het moment dat ik dacht: en nu ga ik Gerardjan Rijnders bellen. Daarmee nam ik het op voor mezelf en mijn vak.

'Ik heb een jaar geleden mijn familie op de hoogte gebracht van de plannen. Mijn vader heeft Narciss gelezen, het is best confronterend voor hem. Dat was een speciaal moment. Hij is over de 80. Maar hij kon wel verwachten dat dit zou gebeuren, met dat werk van mij.'

Rijnders, zegt ze, omschreef het zo: 'Het is 80 procent autobiografisch en 100 procent fictief. Dat is heel erg waar. Tijdens het repeteren herken ik dingen uit mijn eigen verhaal, maar ik ben dat inmiddels ook aan het spelen. De persoon die dat twee jaar geleden geschreven heeft - een blauwdruk van wie ik was. Ook door het proces dat eraan voorafging, zit ik naar die mevrouw te kijken. En heb ik er bijzonder veel lol in om af en toe de draak met haar te steken.'

Narciss gaat zondag om 12.30 uur in première in Theater Bellevue, Amsterdam, en staat daar de hele maand mei in de Bellevue Lunchtheaterreeks; www.bellevue.nl.

CV

1960 Geboren te Hilversum

1981-1983 Propedeuse sociologie, Universiteit van Amsterdam

1983-1987 Theaterschool, Amsterdam

1987-1992 Theatergroep Art & Pro

1994 Toneelgroep Amsterdam, Nirvana

1995 Het Nationale Toneel, Eind goed, al goed

2004-2005 Theaterzaken Via Rudolphi

2012 Narciss

Familiezaken

Kathenka Woudenberg is niet de eerste die met haar familiegeschiedenis op het toneel staat. Haar grootvader was Hendrik Jan Woudenberg, Tweede Kamerlid en NSB'er. Hij leidde de nationaal-socialistische Nederlandse Werknemersvereniging en was redacteur van NSB-blad Volk en Vaderland. Zijn kleinzoon Helmert Woudenberg, wiens vader als SS-soldaat omkwam aan het Oostfront, speelde over zijn familie in 2004 Leefbaar - de Jood en de NSB'er, een toneelstuk naar een idee van hemzelf en zijn vriend Ischa Meijer.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden