Conformisme houdt status quo en dus armoede in stand

STEL DAT u de enige inwoner van het Westen zou zijn, en dat u tevens zou beschikken over alle welvaart die u nu heeft, maar nooit de media raadpleegt....

Zou u dan ook nog rustig een kop koffie inschenken om enkele minuten later onaangedaan door te zappen? Of zou er automatisch een moreel verantwoordelijkheidsgevoel opkomen, in de zin dat u zich zou afvragen of u iets zou kunnen doen om deze ellende te lenigen? Het laatste zal waarschijnlijk eerder het geval zijn dan het eerste.

Het feit dat in de rijke wereld van dit medeleven weinig te merken is, is te verklaren uit het fenomeen conformisme, het zich schikken naar de status quo. In deze context keert het conformisme zich tegen de mensheid. Je ziet dat je buurman en je collega zich niet bezighouden met die uitgehongerde medemens dus is het normaal dat niet te doen. Waarom u dan wél?

De meeste mensen hebben van zichzelf een drang om niet af te wijken, en dus mee te gaan in de stroom van datgene wat als normaal wordt beschouwd.

Maar waar komt die norm, waarvan het woord normaal is afgeleid, vandaan? In het gedachtenexperiment, toen u nog alléén het rijke Westen bewoonde, was er nog geen norm voordat de eerste crisisberichten doorkwamen, want de fenomenen armoede, oorlog of andere vormen van ellende waren u nog onbekend. U zou zélf moeten bepalen wat een juiste manier van handelen is, en deze tot norm moeten verheffen. Waarschijnlijk zou u het niet als normaal beschouwen om de berichtgeving over de crisis te negeren, om vervolgens over te gaan tot de orde van de dag.

Zonder andere mensen zou men dus anders handelen. Het is nu de vraag welke norm de juiste is: de individueel bepaalde norm, die zich onafhankelijk van anderen rechtstreeks aandient - zoals in het gedachtenexperiment -, of de collectieve norm die in de reële samenleving geldt.

De collectieve norm wordt vaak opgevat als de grootste gemene deler van alle individuele normen in een gemeenschap, en lijkt zodoende een plausibele maatstaf voor het handelen van burgers. In werkelijkheid echter wordt men al met deze norm 'besmet' voordat men zelf onafhankelijk een standpunt heeft kunnen innemen.

Een kind dat opgroeit in een rijk land ziet om zich heen heel weinig mensen die zich werkelijk druk maken om mensen in crisisgebieden. Dit normale, lage niveau van betrokkenheid wordt zonder veel nadenken overnomen. Hierdoor kan een na individuele beschouwing niet-legitieme norm toch prevaleren.

Het zou daarom goed zijn als inwoners van de rijke landen meer bij zichzelf te rade gaan hoe zij zich wensen te verhouden tot hun minder welgestelde medemens. Zodra men heeft bepaald dat men zich op enige wijze wenst te betrekken bij het armoedeprobleem, speelt de vraag op welke wijze en in welke mate men tijd, energie en geld wil besteden.

Als we ons voor het gemak en de eenduidigheid beperken tot het geven van financiële steun, blijkt met name het bepalen van de mate waarin een probleem.

Men komt automatisch op een glijdend vlak. Het probleem is dat het extra nut dat iemand met gebrek ontleent aan een extra gulden altijd veel groter is dan het nut dat een relatief welvarend persoon aan dezelfde gulden ontleent. In een situatie waarin een extra gulden het verschil tussen leven of dood uitmaakt, genereert die extra gulden een enorme hoeveelheid nut.

Op basis hiervan zou een herverdeling van middelen, totdat de absolute armoede is opgeheven, gerechtvaardigd kunnen zijn. We weten echter dat alleen geld niet voldoende is, maar dat gaat ook op voor de hoeveelheid niet-financiële steun die rijke landen kunnen besteden aan ontwikkelingslanden.

Andere herverdelingsprincipes zijn ook mogelijk. Het vinden van een op individuele beoordeling gebaseerd evenwicht tussen het praktizeren van morele verplichtingen en het leiden van een eigen leven is een uitdaging, die zo snel mogelijk moet worden aangegaan door westerlingen die de collectieve norm altijd als vanzelfsprekend hebben beschouwd.

Bart-Jan Lensing

De auteur is student economie en filosofie aan de KUB.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden