analyseMiddellandse Zeeregio

Conflict Turkije en Griekenland bedreigt hele Middellandse Zeeregio

Het schip Audacia dat deel uitmaakte van de operatie om een Russische gasleiding aan te leggen.Beeld Bernd Wüstneck/dpa

Griekenland en Turkije liggen na decennia van relatieve rust weer op ramkoers. Griekenland dreigt met repercussies als Turkije zijn plannen doorzet om illegale proefboringen te doen naar gas in de Middellandse Zee. Omgekeerd eist Turkije dat Griekenland een toontje lager zingt met zijn uitbreidingsdrift in de Egeïsche Zee.

Dreigende taal tussen beide landen over de territoriale grenzen klinkt al sinds het einde van het Ottomaanse Rijk en beleefde een hoogtepunt na de bezetting van Noord-Cyprus door Turkije in 1974. Sinds dit jaar de exploitatie van gasvelden bij Cyprus is begonnen door een consortium van Griekenland, Cyprus, Egypte en Israël loopt de spanning weer hoog op. Bij dit zogeheten Eastern Mediterranean Gas Forum (EMGF) hebben ook Jordanië, de Palestijnse Autoriteit, Frankrijk en Italië zich inmiddels aangesloten. Het consortium wordt gesteund door de EU, de VS en de Verenigde Arabische Emiraten, hetgeen bij Turkije gevoelens van buitensluiting en woede heeft aangeboord.

Als tegenreactie op dit vermeende ‘anti-Turkije-front’ sloot Turkije eind vorig jaar een bilateraal contract met de Libische Regering van Nationaal Akkoord (GNA) in Tripoli voor een eigen exclusieve maritieme zone dwars door de territoriale wateren van Kreta. Mede om deze omstreden deal veilig te stellen, steunt Turkije de GNA nu met wapens, luchtsteun en Syrische – jihadistische – huurlingen tegen de rivaliserende troepen van kolonel Khalifa Haftar. 

Vrijwel dagelijks zijn er – in de ogen van de Grieken – ‘provocaties’ van Turkije; gevechtsvliegtuigen die door het Griekse luchtruim vliegen, Turkse schepen die Griekse schepen in Griekse wateren hinderen, pogingen om de proefboringen van het consortium te verstoren. Turkije is zelfs begonnen met eigen – illegale - proefboringen in de wateren van Cyprus.

Bovendien is er de voortdurende dreiging dat Turkije de grens opengooit om de miljoenen vluchtelingen en migranten die het land herbergt, naar Europa te laten ontsnappen. Eind februari, vlak voor de corona-lockdown, gaf Turkije hiervan een voorproefje toen het de landsgrens met Griekenland even openzette bij de rivier de Evros.

Escalatie

‘We zijn dicht bij een escalatie’, zegt Panayotis Tsakonas, hoogleraar internationale betrekkingen op de Universiteit van Rhodos en expert in het Middellandse Zee-gebied bij denktank Hellenic Foundation of European & Foreign Policy in Athene. ‘De situatie is gevaarlijk omdat het conflict tussen beide landen nu de hele Oost-Middellandse Zee betreft. Oude conflicten zoals over de territoriale watergrenzen in de Egeïsche Zee en de kwestie Cyprus worden weer opgerakeld en dit keer zijn er veel meer landen bij betrokken, zelfs tot in Noord-Afrika en het Midden-Oosten toe.’

Tot een regelrechte oorlog zal het niet snel komen. ‘Dat is niet in het belang van beide landen, maar er kan een ongeluk gebeuren’, zegt ook Luca Franza, onderzoeker bij het Clingendael International Energy Programme (CIEP) en de Italiaanse denktank voor internationale betrekkingen IAI. ‘We hebben nu al een paar incidenten met schepen op zee gehad. Het kan een keer misgaan. Denk aan de bijna-oorlog met Rusland in 2015’, zegt hij refererend aan het moment dat Turkije per ongeluk een Russisch gevechtsvliegtuig boven Syrië neerhaalde.

Volgens Franza heeft de Turkse expansiedrift weinig te maken met ‘honger naar energiebronnen’, zoals sommige analisten vermoeden. Na de laatste bijna-oorlog met Griekenland over een paar onbewoonde eilanden in 1996 was het lange tijd rustig. Rond de eeuwwisseling, toen gesprekken werden gevoerd over toetreding tot de Europese Unie, leek er zelfs een akkoord te komen over de maritieme grenzen. ‘Maar Turkije heeft de weg van diplomatie verlaten’, zegt Tsakonas. ‘Dit is een nieuw Turkije, zeker nadat president Erdogan zijn presidentiële macht in 2017 heeft uitgebreid en alleen nog eigen belangen nastreeft.’

Net als Tsakonas gelooft Franza dat Turkije de ‘strategie van provocaties’ voert vanuit nationale overwegingen. ‘Turkije is economisch verzwakt en politiek geïsoleerd geraakt, de spierballentaal van een sterke leider spreekt kiezers aan’, aldus Franza. ‘President Erdogan presenteert zich graag als centrum van macht aan elke onderhandelingstafel, overigens mét succes. Kijk maar naar Libië. Turkije heeft zich daar in korte tijd tot een belangrijke speler ontwikkeld.’

Franza is vooral bezorgd dat andere landen rond de Middellandse Zee het ‘egocentrische en provocatieve’ voorbeeld van Turkije zullen volgen. ‘Als landen zien dat Turkije successen boekt met deze vorm van diplomatie, kan dat mogelijk de toon zetten.’ Zo vreest hij dat Italië onder de rechts-nationalistische Lega-leider Matteo Salvini deze koers zou kunnen gaan volgen.

VN-Veiligheidsraad

Turkije wordt als Navo-lid vanuit de EU en de VS gemaand op zijn tellen te passen, zowel in de Middellandse Zee als in Libië. Het eenzijdige maritieme verdrag met Libië is door de hele internationale gemeenschap als illegaal bestempeld. Ook erkent geen land in de wereld de aanspraak van Turkije op Noord-Cyprus en dus ook niet op de gasrijke territoriale wateren daaromheen.

‘Op het moment dat Turkije werkelijk met boringen begint bij Kreta zal Griekenland naar de VN-Veiligheidsraad stappen. Mogelijk volgt dan een gang naar het Internationaal Hof van Justitie in Den Haag’, zegt politicoloog Tsakonas. ‘Om dit te voorkomen, zullen Griekenland en Turkije weer aan tafel moeten om de oude twistpunten op te lossen.’

De kans dat dit gebeurt is minimaal. Turkije heeft onlangs gezegd dat het de plannen van Griekenland om de territoriale wateren rond zijn eilanden in de Egeïsche Zee uit te breiden van de huidige 6 naar 12 zeemijl, conform het VN-zeerechtverdrag, opvat als een ‘oorlogsdaad’. De Egeïsche Zee mag onder geen beding worden omgetoverd tot een ‘Grieks meer’, aldus Turkije.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden