Condooms uit de nalatenschap van Chico Mendes

Het Chico Mendes-reservaat, een beschermd stuk van de Braziliaanse Amazone, is bakermat van 's werelds enige ecologische condoomfabriek.

XAPURI - Raimundo da Silva (50) gaat iedere ochtend om vier uur de deur uit en baant zich dan een weg door de dichte jungle van de Braziliaanse Amazone. Uit de rubberbomen op zijn route tapt hij latex voor 's werelds enige ecologische condoomfabriek. 'Het luistert heel nauw', zegt hij, terwijl hij met zijn machete de lianen weg hakt. 'Als je de latex niet snel genoeg ophaalt, komen er insecten in.'

Da Silva woont in het Chico Mendes-winningsreservaat, een beschermd stuk Amazone van bijna 1 miljoen hectare. De inwoners mogen de natuur gebruiken voor hun levensonderhoud, mits ze daarbij geen blijvende schade veroorzaken. Ze verkopen copaiba-olie, açaibessen en paranoten, of tappen rubber. Hun aanwezigheid moet illegale houtkappers op afstand houden.

Het is voor de reservaatbewoners niet makkelijk om genoeg geld te verdienen met hun activiteiten. Deelstaatgouverneur Tião Viana (toen nog senator) kwam met het idee een condoomfabriek te starten. De fabriek zou werkgelegenheid opleveren en daarmee de verleiding om illegaal bomen te kappen verkleinen.

De Natex-fabriek trad in 2008 in werking en staat in Xapuri, een dorp aan de rand van het reservaat.

Naast Da Silva werken nog zevenhonderd rubbertappers voor Natex. Ze krijgen 2,30 euro per kilo, ruim vier keer de marktprijs. 'Wij bieden de rubbertappers een fatsoenlijk inkomen', zegt directrice Dirlei Bersch trots. 'Zij beschermen het regenwoud.'

Meestal worden condooms gemaakt van latex uit grootschalige Aziatische rubberplantages. Daar is de productie veel goedkoper, maar de industrie ligt er regelmatig onder vuur vanwege illegale landonteigening, uitbuiting van arbeiders en het verdwijnen van natuurbos. 'Wij zijn de enigen die ecologisch en sociaal duurzame condooms produceren', zegt Bersch.

Het is nog geen zeven uur 's ochtends en de hitte is nu al drukkend. Met een speciaal mes kerft Da Silva een schuine snee in de stam. De boom begint direct te 'bloeden' en de latex loopt via de inkerving naar een plastic bakje. Da Silva kijkt veelbetekenend naar het witte plakkerige goedje dat uit de boom druppelt. 'Eigenlijk heel logisch om er condooms van te maken', zegt hij grinnikend.

Het werk is zwaar want de rubberbomen staan ver uit elkaar en de begroeiing is dicht. 'Bovendien is het gevaarlijk', zegt Da Silva, terwijl hij wat paranoten van de grond raapt en opeet. 'Er zitten hier dodelijke slangen en jaguars.' Toch is Da Silva tevreden. 'Ik verdien meer dan ooit', zegt hij. 'Rubbertappers hebben het nog nooit zo goed gehad.'

Een paar kilometer verderop zit Raimundo Mendes Barras (68) met zijn drie honden op de veranda van zijn huis. Hij is de neef van Chico Mendes, de legendarische milieuactivist die zijn strijd tegen de ontbossing van de Amazone in 1988 met de dood moest bekopen. 'Chico en ik begonnen met rubber tappen toen we 8 waren', vertelt Barras. 'Het was een hard bestaan. We woonden op het landgoed van de rubberbaas. De kosten die hij vroeg voor eten en onderdak waren veel hoger dan wat we verdienden. Alle rubbertappers hadden een onaflosbare schuld bij hun baas. Eigenlijk waren we slaven.'

Het werd nog erger. In de jaren zestig kelderde de rubberprijs dramatisch, de rubberbazen vertrokken. De dictatoriale regering vond dat de Amazone moest worden 'ontwikkeld'. Ze verstrekte riante subsidies aan veehouders die zich er wilden vestigen. 'Plotseling kwamen hier boeren uit São Paulo', vertelt Barras. 'Ze kapten in snel tempo bomen om ruimte te maken voor hun koeien.'

Motor

Het regent vandaag zoals het alleen in de tropen kan regenen. Desondanks pakt Barras zijn motor en scheurt in hoog tempo over de glibberige zandpaadjes van het reservaat. Met een hand aan het stuur wijst hij op open plekken in het bos. 'Hier woonden rubbertappers', schreeuwt hij boven de herrie van de motor uit. 'Maar de veehouders joegen ons weg en staken onze huizen in brand.'

In de jaren zeventig richtte Chico Mendes een vakbond voor rubbertappers op en begon met het organiseren van vreedzaam protest. 'Als de kapmachines het bos inkwamen, gingen we op de grond zitten om de toegang te blokkeren', vertelt Barras. Het kwam ze duur te staan: de veehouders lieten vakbondsleiders en sympathisanten vermoorden, de politie keek toe.

De rubbertappers vonden een bondgenoot in de internationale milieubeweging, die zich steeds meer zorgen maakte om de ontbossing in de Amazone. Toen de charismatische Chico Mendes in zijn huis in Xapuri werd doodgeschoten leidde dat tot een internationale golf van verontwaardiging. De Braziliaanse regering zag zich uiteindelijk genoodzaakt tot actie.

Het hedendaagse Chico Mendes-reservaat was een jaar na Mendes' dood een feit. Inmiddels zijn er 86 winningsreservaten in Brazilië. 'Chico's dood is niet voor niets geweest', zegt Raimundo Barras.

De Natex-fabriek vormt een schril contrast met de overdaad van groen in het omliggende reservaat. Stampende machines dopen 24 uur per dag plastic buizen in een rubberbad. Als er zes lagen latex op zitten, gaan de condooms in een droger, waarna ze naar een steriel witte ruimte worden gebracht.

Daar zitten jonge vrouwen met mondkapjes op en oordoppen in. Geconcentreerd en met vloeiende bewegingen schuiven ze iedere seconde een condoom over een ijzeren staaf waar lucht doorheen blaast. De machine verwijdert de lekke exemplaren, de rest gaat opgerold door naar de glijmiddeltunnel. Dan gaat de verpakking eromheen en zijn de condooms klaar voor gebruik.

De honderd miljoen condooms die Natex jaarlijks produceert, worden door het ministerie van Volksgezondheid gebruikt in campagnes tegen soa's en gratis uitgedeeld onder de bevolking. Bijvoorbeeld tijdens carnaval, het erotische volksfeest dat vrijdag van start ging en tot gisteravond duurde.

Er zijn plannen om de productie te commercialiseren. 'Men is steeds meer bereid te betalen voor duurzame producten', zegt Bersch. 'Vooral vanuit Europa is interesse voor onze condooms.' Er zijn bovendien nog veel rubbertappers in het reservaat die graag voor Natex zouden werken. 'Het is een kwestie van logistiek', zegt Bersch. 'Ze wonen diep in het regenwoud, daar hebben we nog geen inzamelpunten.'

Niet iedereen staat te juichen bij de ontwikkelingen. Luis Tagino (81) zit voor zijn winkeltje, schuin tegenover het huis waar Chico Mendes woonde. Hij was een van de leiders van de rubbertappersvakbond en goed bevriend met de vermoorde activist. 'Wat heb je aan condooms?', zegt hij nors. 'Ze stimuleren dat meisjes met Jan en alleman het bed in duiken.' Zijn eveneens bejaarde vrienden knikken instemmend. 'Het is een schande', zegt Tagino. 'Chico draait zich om in zijn graf.'

RUBBERSOLDATEN VAN DE AMAZONE

De geschiedenis van de Braziliaanse Amazone is doordrenkt van rubber. Het is de enige plek ter wereld waar rubberbomen in het wild groeien. Lokale indianen gebruiken het spul al eeuwenlang om er gaten mee te dichten in hun kano's. Toen in Europa de Industriële Revolutie losbarstte, kreeg ook de rest van de wereld interesse in het materiaal. Gelukszoekers trokken massaal naar de Amazone en de rubberbazen werden de rijkste mannen van Latijns-Amerika. Totdat Engelsman Sir Henry Wickmans een eind maakte aan het Braziliaanse monopolie. In 1876 smokkelde hij rubberzaden Brazilië uit, waarna Engeland grootschalige plantages opzette in zijn Aziatische koloniën. Rond de Eerste Wereldoorlog domineerden de Britten de rubbermarkt. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bezetten de Japanners Maleisië, destijds de belangrijkste rubberproducent. De geallieerden moesten snel op zoek naar een andere leverancier. De Amerikaanse president Franklin Roosevelt bood de Braziliaanse dictator Getúlio Vargas miljoenen dollars als hij een stabiele rubberaanvoer vanuit de Amazone zou organiseren. Vargas stuurde in 1942 ruim vijftigduizend jonge mannen naar de Amazone om rubber te tappen voor de geallieerden. De helft van deze 'rubbersoldaten' stierf aan malaria, gele koorts of slangenbeten, de andere helft werd gedwongen tot slavenarbeid. Na de oorlog was er voor niemand een retourticket. De rubbersoldaten bleven en voerden later een bloedige strijd tegen de ontbossing van de Amazone.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden