Concreet ingevuld

Sadettin Kirmiziyüz doet aan oorlogstrauma-adoptie. Thomas Spijkerman wil op een nieuwe manier herdenken. Twee jonge theatermakers schreven een monoloog.

'Als migrantenkind heb ik het oorlogstrauma geadopteerd', zegt de Turks-Nederlandse theatermaker Sadettin Kirmiziyüz. Hij studeerde in 2007 af als acteur aan de Toneelacademie Maastricht. Tijdens zijn opleiding begon Kirmiziyüz aan een reeks solovoorstellingen waarvoor hij zijn Turkse afkomst en omgeving als inspiratiebron gebruikte.


'Toen organisatoren Jaïr Stranders en Bo Tarenskeen me vroegen om voor Theater Na de Dam een voorstelling te maken met herdenken als onderwerp, was ik meteen enthousiast.' In de monoloog Nieuwe Voorstelling vertelt Kirmiziyüz hoe het is als tweede generatie allochtoon kennis te maken met de Tweede Wereldoorlog. Hij speelt zijn monoloog in Theater Frascati in Amsterdam


Opgroeiend in Zutphen, in een traditioneel Turks gezin, was 'de oorlog' de Turkse Onafhankelijkheidsoorlog (1920-1923). 'Daar zijn de Turken heel erg trots op. Het was een strijd tegen de geallieerden. Onder leiding van Atatürk werd die uiteindelijk gewonnen en werden de landsgrenzen van het huidige Turkije bepaald. Voor het Turkse volk is het tot op de dag van vandaag de oorlog die overwinnaars en glorie bracht.'


De eerste keer dat hij met het Nederlandse oorlogsverleden werd geconfronteerd, was na het lezen van het dagboek van Anne Frank. 'Vanaf dat moment leerde ik steeds meer over de oorlog en ontdekte ik hoeveel impact die periode eigenlijk heeft gehad. Voor Nederland was het een oorlog met alleen maar verliezers. Dat was nieuw voor me.'


In zijn monoloog vertelt hij over het moment dat hij ontdekte dat de Canadezenbrug in Zutphen niet zomaar de Canadezenbrug heet. 'Als kleine jongen maakte dat behoorlijke indruk. De oorlog leek ineens dichtbij. In ons dorp woonde maar één Joods gezin. Naarmate ik ouder werd, besefte ik dat die Joodse gemeenschap voor de oorlog veel groter was geweest. Dat besef is gebleven. Nu ik in Amsterdam woon, vind ik het iedere keer weer confronterend als ik langs de Hollandsche Schouwburg fiets.' (De plek waar Joden destijds werden gedeporteerd, red.)


De theatermaker realiseert zich dat zijn beweegredenen raar klinken. 'Je zou het een toppunt van integratie kunnen noemen. Maar ik denk dat het vanzelf gaat.' Volgens Kirmiziyüz hebben een heleboel Nederlanders geen directe band met een oorlog die meer dan zestig jaar geleden is gevoerd. 'Er zijn bijna geen getuigen meer. Het is juist de herinnering die wordt doorgegeven. De Nederlandse oorlogsgeschiedenis is iets wat ik mijn kinderen zeker zal bijbrengen.'


Theater biedt de mogelijkheid op zoek te gaan naar het persoonlijke verhaal bij dit onderwerp, vindt de acteur. 'Na het herdenken komen de verhalen. Bijvoorbeeld over een allochtoon als ik.'


Voor Thomas Spijkerman is het glashelder waar het op 4 en 5 mei over moet gaan: 'Over de Jodenvervolging. En niet over álle Nederlanders die slachtoffer zijn geworden van Duitse en Japanse oorlogsterreur, zoals nu het geval is.'


Dat vormt de hoofdgedachte van zijn monoloog Aan hen die na ons komen, die hij vrijdag na de herdenkingsdienst speelt in het Amsterdamse Theater Bellevue.


Spijkerman (26) is artistiek leider en theatermaker bij muziektheatergezelschap Circus Treurdier. Hij studeerde in 2007 af aan de toneelschool in Amsterdam.


Hij is zich ervan bewust dat hij - door alleen de Joden te herdenken - bepaalde mensen kan kwetsen. Maar hij wil met de nieuwe invulling geen mensen uitsluiten. 'Mijn doel is niet om controversieel te zijn. Ik ben juist op zoek naar een nieuwe invulling om een zo breed mogelijk publiek te bereiken.'


De acteur bespeurt onder generatiegenoten dat vrijheid steeds meer als een vanzelfsprekendheid wordt gezien. 'Maar dat is het natuurlijk niet', legt hij uit. 'Het is heel bijzonder dat we in een vrije en democratische samenleving wonen. Volgens mij is de herdenkingsdienst nu te abstract. Door de herdenkingsdienst te concretiseren kun je ook de jongere generatie aanspreken. Met de Jodenvervolging als uitgangspunt kan worden nagedacht over abstracte begrippen als vrijheid en veiligheid. En ook over dader- en slachtofferschap.'


De voorstelling Aan hen die na ons komen is niet slechts een betoog waarin Spijkerman pleit voor een andere invulling van de herdenkingsdienst. Hij vroeg de winnaar van de Wim Sonneveldprijs Peter van Rooijen een komisch verhaal te schrijven. Het fictieve verhaal gaat over de Amsterdamse SS'er Rupert Millich, die in zijn gedachten al zijn daden goedpraat. Spijkerman: 'Het schrijven was een knap lastige klus, maar het is hem gelukt.'


Daarnaast leest Spijkerman voor uit werk van Kurt Tucholsky, geschreven in de donkere tijd voor de oorlog uitbrak. Ook zingt hij hetDas Vielleicht-Lied van Bertolt Brecht. 'Dat stuk eindigt met de zin: 'misschien valt regen toch van onder naar boven'. Het illustreert de uitzichtloze situatie van vlak voor de oorlog. Het hopen tegen beter weten in.'


Spijkerman studeert op het moment Wijsbegeerte aan de Universiteit aan Amsterdam. Als minor deed hij Holocaust- en Genocidestudies, wat hem inspireerde voor de voorstelling Aan hen die na ons komen.


Hij vindt niet dat hij te jong is om te spreken over zo'n gevoelig onderwerp. 'Juist als buitenstaander kun je goed nadenken over een nieuwe invulling, de directe getuigen zijn bijna allemaal overleden. Ik behoor tot de generatie die aangesproken moet worden.'


Theater Na de Dam vindt dit jaar voor de derde keer plaats. Aansluitend aan de Dodenherdenking op de Dam in Amsterdam is er verspreid over het hele land een theaterprogramma. Naast meer dan tien theaters in Amsterdam, doen dit jaar ook Rotterdam, Maastricht, Haarlem, De Rijp, Hendrik-Ido-Ambacht en Naaldwijk mee. Voor meer informatie zie theaternadedam.nl


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.