Concessies zijn fijn, zolang het Westen ze doet

Is het wel mogelijk in de relatie tussen Moskou en het Westen met een schone lei te beginnen, zoals de VS bepleiten?

De Amerikaanse vicepresident Joseph Biden zei dit weekend op de veiligheidsconferentie in München dat het voor de relatie met Moskou tijd is de ‘reset’-knop (de herstartknop) in te drukken.

Een zaal vol Europese leiders, politici en diplomaten ontving het idee met gejuich. Geen wonder. Er bestaat in de internationale politiek bijna geen aantrekkelijker perspectief dan opnieuw te beginnen, met een schone lei. Zeker na de acht jaar durende regeertermijn van president George Bush, wiens impopulariteit die van Osama bin Laden al lang heeft overstegen.

Maar kan het ook, de herstartknop indrukken in de internationale politiek? Wel als je de Europese commentatoren mag geloven die Bush de grootste aanstichter van mondiaal kwaad vonden en nu Obama ervaren als de nieuwe Heiland. Hoe kan Amerika eigenlijk binnen een jaar veranderen van het Kwade Rijk in een bron van hoop en inspiratie? Amerikanistiek volgens het flipperkastmodel?

Kortom, het is zaak enige ruimte voor twijfel te laten. Het zou goed kunnen dat inzake Iran, Afghanistan, Noord-Korea, het Israëlisch-Palestijnse conflict en de uitbanning van kernwapens, grote vooruitgang zal worden geboekt de komende jaren.

Maar wat de Amerikaans-Russische relaties betreft is het nog even afwachten, al zijn de woorden van Biden goed gevallen in Moskou. Wat te verwachten van Moskou? Goed beschouwd ziet Rusland nepdreigingen, die het bestrijdt met nepdreigementen, die het eventueel weer bereid is in te trekken in nepconcessies.

Neem de plaatsing van delen van een Amerikaans raketverdedigingssysteem in Tsjechië en Polen. Een klassiek voorbeeld van een nepdreiging: het systeem bestaat nog helemaal niet, of het zal werken is onzeker, maar zo ja, dan toch niet tegen het Russische kernwapenarsenaal, maar tegen dat van een kleiner land dat er hoogstens een of twee tegelijk kan afschieten. Zeg Iran.

Hiertegen heeft Rusland al een serie nepdreigementen in stelling gebracht. Raketten zouden gericht worden op Polen, Tsjechië en Oekraïne en geplaatst worden in Wit-Rusland en in Kaliningrad. Deze stappen passen binnen Ruslands nepherbewapening, die zich op de Russische tv veel sneller voltrekt dan in werkelijkheid.

Daarbij horen ook de hervatting van oefenvluchten met strategische bommenwerpers boven de Atlantische en Stille Oceaan en de aangekondigde voornemens van de Russische marine om overal in de Middellandse Zee – van Syrië tot Libië – havens te betrekken.

Het jongste nepdreigement in het raketschilddebat betreft de stationering van Iskander-korteafstandsraketten in Kaliningrad, de Russische enclave die ligt ingeklemd tussen Polen en Litouwen. President Medvedev kondigde deze aan op de dag dat Obama tot president werd verkozen. Het was het eerste van een serie zeer tegenstrijdige signalen die Moskou sindsdien heeft afgegeven richting Obama.

Dit specifieke nepdreigement kwam op die 5de november zo curieus en beledigend over, dat Medvedev zelf hem binnen een week al verzachtte: als de VS de delen van het raketschild niet plaatst, dan blijft die handvol Iskanders ook thuis. Sindsdien is de taal verzoenender geworden richting Obama – zolang het maar duidelijk is dat de VS en Europa de concessies moeten doen in ruil voor nieuwe nepconcessies.

Zoals de nieuwe suggestie vorige week, uit ‘anonieme militaire bron’ dat de plaatsing van Iskanders zou worden gestaakt gezien Obama’s bereidheid het raketschild te heroverwegen. Koppen in alle westerse kranten getuigden van een Russische concessie, dan wel teken van goede wil. Juist. Maar Medvedev had plaatsing toch al uitgesteld tot na de komst van het raketschild? Dus hoe kan de plaatsing van Iskanders ‘bevroren’ worden als ze nog helemaal niet geplaatst worden? En hoe kan Rusland er mee wegkomen dit als concessie te verkopen?

Achter dit rookgordijn van nepdreigingen en -dreigementen, gaan echter wel degelijk verschillende belangen schuil en een machtsstrijd tussen Oost en West. Ontkennen, zoals de NAVO doet, heeft geen zin. Psychologiseren evenmin. Zoals Fred Hiatt schreef in The Washington Post: ‘Het is waarschijnlijker dat Rusland zich laat leiden door wat het als zijn belangen beschouwt dan door zijn opgestapelde gekwetste gevoelens. En helaas lijkt het zijn belangen te zien als het beïnvloeden of controleren van zijn buurlanden.’

En waar echte belangen botsen – zoals in de kwestie van de uitbreiding van de NAVO en van het raketschild – valt geen echte verandering van standpunten te verwachten. Sommige waarnemers denken dat Rusland zich zijn antiwesterse houding in deze crisistijd niet langer kan ‘veroorloven’. Anderen wijzen juist op de belangrijke legitimerende rol die het Westen als ‘buitenlandse dreiging’ weer is gaan spelen in een steeds autocratischer Rusland.

In het Westen is er echter wel degelijk een verschuiving van het beleid waarneembaar: Oekraïne en Georgië zullen niet zo snel tot de NAVO toetreden als president Bush ze ooit heeft beloofd. En over het raketschild bestaat nog zoveel onzekerheid dat Obama er nog enige tijd mee kan wegkomen geen echt besluit hierover te nemen.

De analyse van het Kremlin lijkt dus correct: verzoening is mogelijk, zolang het maar het Westen is dat water bij de wijn doet. In ruil daarvoor wordt altijd wel een nepconcessie gevonden waar de westerse politici hun achterban blij mee kunnen maken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden