Compromis is heilig in Nederlandse kabinetsformatie

Kan Hollandse poldergeest een werkbare coalitie scheppen?

Hoe vanzelfsprekend is het eigenlijk dat alle meningsverschillen van de campagne moeten worden uitonderhandeld tot een compromiskabinet? Het moet de Hollandse poldergeest zijn.

De onderhandelaars van VVD, CDA, D66 en GroenLinks zitten vrijdag aan tafel met directeur Laura van Geest van het Centraal Planbureau, president Klaas Knot van De Nederlandsche Bank en voorzitter van de Studiegroep Begrotingsruimte Manon Leijten. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Meisjesidool Klaver, volksheld Rutte, de zakelijke Pechtold - de onderhandelaars worden op deze tweede echte formatiedag door dagjesmensen en scholieren als helden ontvangen bij Binnenhof 2. Buma wordt zelfs toegezongen. 'Wij zijn blij, want Buma is erbij.'

Hij wuift. We noteren: CDA-leider goedgemutst.

Dit worden de maanden waarin de beker van de democratie tot op de bodem wordt leeggedronken. De internationale pers, die bij de verkiezingen rond Plein en Hofvijver bivakkeerde, zou nu de klapstoeltjes op het Binnenhof moeten opzetten. Dit keer staat er echt wat te gebeuren: regeringsvorming op z'n Nederlands, een proces dat uniek is in zijn soort.

Meer transparantie

Informateur Edith Schippers gaf eerder deze week een voorproefje van wat ons te wachten staat. Elke donderdagmiddag zal zij de pers bijpraten, beloofde ze. Tenminste... als er wat te vertellen is.

Ze wil ook meer transparantie dan tijdens de hermetische formatie van 2012. Ze voegde er wel meteen aan toe dat onderhandelen een precair proces is, waarbij een zekere vertrouwelijkheid een voorwaarde voor succes is. Het klonk alsof ze een lange periode van stilte en afzondering in het vooruitzicht stelde.

Frankrijk, Engeland, de Verenigde Staten - ze hebben elk hun vorm van the winner takes all. Zodra de uitslag bekend is, kunnen ze daar aan de slag - wie verliest staat buitenspel. Duitsland maakt de coalitievorming overzichtelijk door een kiesdrempel (5 procent) te hanteren waar de PvdA met natte voeten overheen zou komen.

In Nederland worden de stembussen tot op de bodem doorzocht om te achterhalen wat de kiezer bedoeld kan hebben. Dat die signalen voor meerdere uitleg vatbaar zijn, bleek in het debat over de verkiezingsuitslag. Het politieke midden deed moeite de in campagnetijd aangezette verschillen af te zwakken en wilde de tegenstellingen alweer overbruggen. 'Alleen met gezamenlijke inspanningen houden we ons land leefbaar, blijft onze lucht schoon en houden we onze voeten droog', vat Gert-Jan Segers (ChristenUnie) de gevoelens samen.

Is dat midden sterk genoeg om Nederland bij elkaar te houden? De flankpartijen interpreteren de uitslag heel anders. Zij zien een ruk naar rechts. 'Het linkse blok is historisch klein', signaleert Kees van der Staaij (SGP), die daarom voor een centrum-rechtse coalitie pleit. Ook Thierry Baudet wil geen compromiskabinet.

Toch is juist dat de gewoonte: streven naar een werkbare coalitie, maar tegelijk de winnaars van de verkiezing belonen. Daarom wegen de veertien zetels van GroenLinks zwaarder dan die van de SP. Daarom moet de PvdA, bijna vijf jaar lang het toonbeeld van degelijkheid, zich nu gedeisd houden. Daarom moeten VVD en CDA over hun schaduw heen springen om te zien of ze GroenLinks kunnen bereiken.

Gruwelijke schoonheid

'Mensen winnen voor de kracht van het compromis, de schoonheid van naar elkaar luisteren.' Zo karakteriseerde PvdA-leider Diederik Samsom bij zijn afscheid het politieke handwerk; door Pechtold werd dat deze week samengevat als 'de gruwelijke schoonheid van het compromis.' Dankzij diezelfde compromiscultuur moet de PvdA nu vechten voor haar voortbestaan.

Inkomensnivellering, zelfbeschikking over leven en dood, immigratie - het zijn onderwerpen waarover de komende maanden alleen in gruwelijke schoonheid overeenstemming kan worden bereikt. Zoals Buma het al eens formuleerde. 'De dagdromen van Jesse Klaver zijn nachtmerries voor de Nederlanders.'

Mochten de onderhandelaars de illusie hebben dat die tegenstellingen met geld kunnen worden overwonnen, dan hielpen de president van De Nederlandsche Bank (DNB), de directeur van het Centraal Planbureau en de voorzitter van de Studiegroep Begrotingsruimte hen vrijdag uit de droom. Die hebben uitgelegd binnen welke kaders ze worden geacht te blijven. Klaas Knot van DNB vindt dat we juist bij economische voorspoed zuinig moeten doen.

In de eerste gesprekken zal naar een gezamenlijke missie worden gezocht, vertelde informateur Schippers, die zichzelf als een procesbegeleider ziet die boven de partijen staat. Haar tijdpad: wellicht voor de zomer een regeerakkoord, zodat een nieuw kabinet met Prinsjesdag een begroting kan presenteren.

Intussen zullen Haagse journalisten maandenlang elke flinter informatie in dank aanvaarden, om er de kleinste restjes betekenis af te schrapen. Zoals hun sportcollega's de 10 kilometer schaatsen volgen - in de wetenschap dat de rest van de wereld groeiend gras opwindender vindt.

Je moet Nederlander zijn om oog te hebben voor de gruwelijke schoonheid van de uitputtingsslag met schijnbaar onoverbrugbare tegenstellingen. Hoe dat komt, werd vorige week hoorbaar, toen de Tweede Kamerleden aan het begin van hun ambtsperiode de eed of gelofte aflegden.

Bij het alfabetisch voorlezen van de namen leek het bij de D te haperen. Tony van Dijck, Gijs van Dijk, Jasper van Dijk, Elbert Dijkgraaf, Klaas Dijkhoff, Sharon Dijksma, Pia Dijkstra, Remco Dijkstra - Kamerleden die het polderen in de strijd tegen het water als genetisch materiaal kregen meegeleverd. Voeg daar Harry van der Molen, Anne Mulder, Agnes Mulder en Edgar Mulder aan toe en je hebt een polderfractie die Segers' voeten droog kan houden.

Meer lezen over de kabinetsformatie

Het formatiespoorboekje van Edith Schippers
Niet voor Pasen, maar wel voor de zomer een nieuw kabinet - daar zet de informateur op in.

'Jesse, doe het niet!'
Zeker, er bestaan best verlichte VVD-ondernemers die voor vergroening van de economie pleiten, schrijft cultuurhistoricus Thomas von den Dunk. 'Maar in de praktijk blijken de 130km-fetisjisten in de Telegraaf-achterban altijd sterker. Dus, Jesse: niet doen!'

Wie zijn de secondanten?
Deze politici staan Rutte, Buma, Klaver en Pechtold bij aan de onderhandeltafel.

Enthousiast zijn de hoofdrolspelers nog niet
Waarom iedereen belang heeft bij een lange weg naar Rutte III.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.