Componist Hans Zimmer vatte oorlog in muziek

Soldatenmassa's wachtend op het strand. Redding die uitblijft. Gevaar dat nooit afzwakt. Hoe vat je oorlog in muziek? Componist Hans Zimmer (60) laat het horen in Dunkirk en is terecht genomineerd voor een Oscar, betoogt Kevin Toma.

Scène uit Dunkirk. Beeld .

Goede filmmuziek valt niet op. Die schuift als het ware achter de beelden en doet daar gedienstig haar werk, zonder zich aan je op te dringen. Klopt dat cliché, dan kan Hans Zimmers score voor Christopher Nolans oorlogsthriller Dunkirk zondag mooi fluiten naar de Oscar voor Beste filmmuziek.

Ze gaan maar door, die op en neer deinende strijkers van het Duitse filmmuziek-icoon Hans Zimmer (60). Terwijl in Dunkirk zo'n 338 duizend soldaten moeten worden geëvacueerd van het Duinkerkse strand, ontvouwt zich op de soundtrack een hels klankweefsel, waarbij zich regelmatig ook nog metalig schurende elektronica voegt.

Zelfs als je denkt dat de muziek eindelijk is gestopt, tikt op de soundtrack nog altijd dat nerveuze klokje: tik-tak-tik-tak-tik-tak, soms met 140 beats per minuut of méér. Alsof Zimmer, net als de soldaten op het strand, geen seconde te verliezen heeft. Allemaal onmogelijk om niet te horen - als een monsterlijke, alsmaar rondzoemende Hollywood-mug.

En toch verdient Zimmer, die tien keer eerder voor een Academy Award werd genomineerd en één keer won (The Lion King, 1994), die Oscar. De muziek voor Dunkirk is een van de interessantste filmcomposities van de afgelopen jaren. Bovendien geeft die een verfrissende, zeg gerust experimentele draai aan het oorlogsmuziekgenre.

Meeslepende melodieën

Geen enkele andere oorlogsfilm klinkt zoals Dunkirk. Zelfs de muziek van Zimmers eerdere oorlogscores lijkt er niet op. Veel percussie, heroïsche koperblazers en meeslepende melodieën: dat zijn de voor het genre vertrouwde paardemiddelen die Pearl Harbor (2001) en Black Hawk Down (2001) zo opzwepend en onheilszwanger maken, en The Thin Red Line (1998) zo weemoedig en nobel. Allemaal op maat gesneden, geweldige muziek - ook voor The Thin Red Line kreeg Zimmer een Oscarnominatie - maar Dunkirk vereiste een ander geluid.

Dat heeft te maken met de opzet van de film. Net als in elke andere oorlogsfilm draait het in Dunkirk om de balans tussen het verhaal van de oorlog en de lotgevallen van de individuele hoofdpersonages. Maar waar andere films zich op enkele helden concentreren, blijven we in Dunkirk cirkelen boven het grotere geheel.

De film verandert voortdurend van tijd en locatie; van de soldaten op het strand naar de gevechtsvliegtuigen in de lucht en de reddingschepen die vanuit Engeland naar Duinkerken varen. Niet dat er geen hoofdpersonages zijn - denk aan de Britse piloot Farrier (Tom Hardy) of de jonge soldaat (Fionn Whitehead) die we volgen op de grond - maar de film hecht zich nooit echt aan iemand, jakkert steeds weer verder.

Dus dient ook de muziek onderkoeld te blijven, objectief, op zekere afstand van de individuele verhaallijnen. Dat betekende dat Zimmer zijn gebruikelijke oorlogstrommels en -trompetten achterwege moest laten. En vooral: weg met de melodieën. 'Ik heb Christopher er regelmatig om vervloekt', zei Zimmer, die al zes keer met Nolan samenwerkte en de Dunkirk-muziek schreef met een potje Duinkerks strandzand op zijn bureau ter inspiratie, tegen de website awardsdaily.com. 'Als er iets is waar ik me tijdens het werken graag aan vasthoud, of wat me altijd weer redt, dan is het een melodie!!!!'

Melodieën geven een film emotionele kleuring en structuur. Die functie is in Dunkirk enigszins overgenomen door dat ostentatief tikkende klokje: een ouderwets opwindzakhorloge dat Nolan aan Zimmer gaf, die het sampelde en aanwendde als fundament van zijn muziek. Ook in het geluidsontwerp klinkt het door: het geratel van scheepsmotoren, de snelheid van kogels - het loopt allemaal synchroon met die klokslag. Dat past perfect bij een film die eerder over suspense, ritme en tijd gaat dan over de gevoelens van individuele personages.

De universele, zindtuigelijke oorlogservaring van Dunkirk

Afgezien van de muziek, was Dunkirk visueel ook meer dan de moeite waard. Dat is de verdienste van Christopher Nolan: hij laat zijn kijker zintuiglijk ervaren hoe futiel het leven van een enkele soldaat is. Lees hier de recensie van Dunkirk. Toch was het project een kolossale gok. Ja, die druk voelde hij wel, zei de regisseur in gesprek met de Volkskrant.

Uitblijvende redding vangen in muziek

Maar Dunkirk is óók een film over soldatenmassa's die verlamd op het strand staan te wachten. Over redding die uitblijft. Het gevaar dat nooit afzwakt. Hoe druk je zoiets uit met muziek?

Opnieuw was het Nolan die met een geniaal idee kwam en Zimmer die het perfect uitvoerde. Ze besloten de muziek grotendeels op te bouwen uit 'shepardtonen'. Shepardtonen zijn tonen die aldoor hoger (of lager) lijken te gaan, terwijl dat effect puur illusoir is. Hoe dat werkt, valt eenvoudiger te horen dan uit te leggen. Zimmer probeerde het zo, tegenover Classic FM: 'Het is een soort audio-illusie waarbij de muziek een toonladder beklimt en je de binnenkomende lage tonen harder speelt dan de wegstervende hoge tonen. Als je dat correct doet, creëer je de illusie van een continue toename in toonhoogte die nooit buiten het gehoorbereik valt.' Het muzikale equivalent van M.C. Eschers eeuwig doorlopende trap, zo zou je een shepardtoon kunnen omschrijven.

Dunkirk zindert van de shepardtonen, met hyperintens effect. Muziek als een continu aanzwengelende sirene, als een schip dat eeuwig kapseist. Sterker dan dat laat de onhoudbare situatie op het Duinkerkse strand zich muzikaal niet uitdrukken. 'Ik componeerde alsof ik zelf nooit in een goede afloop geloofde', zei Zimmer tegen The New York Times.

And the Oscar goes to...

De metamorfose van Gary Oldman in Darkest Hour, de sociaal-satirische horrorhit Get Out, het meesterwerk Call me by your name en de sensatie Lady Bird: lees hier onze mooiste verhalen over de meest bejubelde films van het afgelopen jaar. (Als het om Oscarnominaties gaat dan; de uitreiking is op zondag 4 maart.)

Overigens blijft de score niet geheel melodieloos: wanneer de Britse reddingsvloot eindelijk de Franse kust bereikt, breken Edward Elgars Enigma Variations (1899) door op de soundtrack. Om precies te zijn Nimrod, het langzame tiende, meest serene en majestueuze deel van die compositie. Maar dan heeft Zimmer het wel dermate vertraagd dat het grotendeels van karakter is veranderd - vergelijkbaar met de manier waarop hij en Nolan in Inception (2010) Edith Piafs versie van Non, je ne regrette rien oprekten tot een surrealistische droomfanfare. De Nimrod-melodie van de op-en-top-Engelsman Elgar had met haar groots opgezette en breed uitwaaierende orkestratie kunnen klinken als een gloedvol symbool voor Britse trots, maar ze verliest in Dunkirk vrijwel alle spankracht; ze wordt niet alleen trager, maar vooral ook tragisch.

Zo glippen toch ook emoties de film binnen. 'Wanneer je de noten zo uitrekt, worden ze te lang voor een strijkstok', aldus Zimmer in The New York Times. Hij loste het probleem op door iedere musicus elke noot onafhankelijk te laten spelen: de één begon terwijl de ander ophield, als een soort muzikale estafette. Het resulteerde in een bijzondere klanktextuur, waarin je, als je goed luistert, de musici afzonderlijk kunt horen spelen. Zimmer: 'Alsof je naar dat strand kijkt en uit de massa opeens een enkel gezicht oppikt.'


The Forbidden Cue

In interviews is Hans Zimmer huiverig om al te veel uit te weiden over de geheimen van de Dunkirk-score, uit angst dat anderen hem gaan imiteren. Dat gebeurde eerder met zijn muziek voor Terrence Malicks The Thin Red Line en dan vooral het even dramatische als tranentrekkende fragment Journey to the Line (met in het begin ook die tikkende klok): dat dook opeens op in andere films, televisieseries en games - de ene keer ongewijzigd, de andere keer als overduidelijke inspiratiebron. Het is door filmproducenten ook veelvuldig als 'temp track' ingezet - als tijdelijke soundtrack in de montagefase en als voorbeeld voor componisten. Vandaar dat het in de filmindustrie inmiddels ook wel 'The Forbidden Cue' wordt genoemd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden