Complotdenken is anno 2016 weer heel normaal

Met Trump zijn er velen die geloven in samenzweringen. Wat is de aantrekkingskracht van complotdenken? Is het kwalijk of is er sprake van gezonde argwaan? Een beschouwing en drie voorbeelden.

Jongen met aluminium hoedje, ook wel autohoedje genaamd. Sommige mensen dragen hoofddeksels van aluminium om zich te beschermen tegen schadelijk geachte invloeden zoals elektromagnetische velden of telepathie. Beeld Suzanne Tucker / Shutterstock

Er is iets aan de hand. Met dit insinuerende en opzettelijk vage zinnetje, dat hij telkens herhaalde, boorde Donald Trump het Amerikaanse onbehagen aan. Meer nog dan zijn leus 'Make America great again' stonden de cryptische woorden 'There's something going on' symbool voor het sentiment dat Trump naar het Witte Huis bracht: er is iets niet pluis, de machthebbers spannen samen, we worden genaaid.

De kreet van Trump is exemplarisch voor politici die de achterdocht en het cynisme willen uitbuiten om stemmen te winnen, volgens een studie die in The Washington Post werd geciteerd. De klacht kan van alles betekenen maar is niet concreet genoeg om te weerspreken. Ja, er is altijd wel wat aan de hand. Er was haast geen gebeurtenis die in de campagnemaanden níét door Trump aan de hand van een complot werd verklaard. Na de aanslag in een gayclub in Orlando suggereerde Trump dat president Obama er misschien mee te maken had. Die wist te weinig van deze zaak, zei Trump, of juist te veel, hoe dan ook: 'There's something going on.'

Trump gelooft dat de vader van zijn voormalig concurrent Ted Cruz iets te maken had met de moord op John F. Kennedy, dat klimaatverandering een verzinsel uit China is, dat vaccins tot autisme leiden, dat de verkiezingen 'rigged' waren, dat de media tegen hem samenzweren, dat rechter Antonin Scalia van het Hooggerechtshof is vermoord en dat Obama niet in Amerika is geboren. Allemaal onjuist of ongefundeerd. Trump verkondigt dus niet alleen onwaarheden, maar heeft ook de neiging achter veel zaken een sinister plan, meestal van een vage kwaadaardige progressieve elite, te zien. En met hem velen. 'Trump heeft zijn populariteit haast geheel te danken aan zijn complotdenken', zegt Jan-Willem van Prooijen, die als hoogleraar psychologie aan de VU al jaren complottheorieën onderzoekt. En dan gaat het niet alleen om verwarde en gefrustreerde mannen: mensen van alle standen geloven in samenzweringen.

Sterftecijfers

Ook in Nederland schromen politici niet om zonder bewijs te beweren dat ergens sprake is van een complot. Onlangs betwistte een aspirant-Kamerlid van 50Plus de sterftecijfers van het CBS. Dat er gesjoemeld wordt met de cijfers om de pensioenleeftijd te verhogen, gelooft ook voorman Henk Krol. Het CBS zou 'op verzoek' van de regering de cijfers manipuleren. Het bewijs? De ouderen 'ervaren' helemaal niet dat ze ouder en rijker worden.

En nadat er in 2015 in korte tijd meerdere schandalen in de VVD waren komen bovendrijven (Opstelten, Teeven, Verheijen), dacht Edith Schippers dat er sprake was van een complot. 'Er zit ergens een kracht achter', zei de minister van Volksgezondheid. Een meerderheid van de VVD-stemmers deelde haar overtuiging, peilde Maurice de Hond. Er lijkt sprake van een normalisering van complotdenken; je hoeft je niet meer te schamen om een vergezochte theorie openlijk uit de doeken te doen.

Waarom is de aantrekkingskracht van complotdenken zo groot? Wie zijn er vatbaar voor? En is het geloof in complottheorieën gegroeid de afgelopen jaren? Het is niet verwonderlijk dat er zo veel vermoedens van samenzweringen bestaan. Het zit in onze aard om samen te zweren, zeggen psychologen. Kinderen spannen al samen tegen ouders of leraren. Kleine complotten zijn er in het dagelijkse leven volop, op de werkvloer of in een sportteam.

De popcultuur zit er barstensvol mee: van De Da Vinci Code tot Chinatown - samenzweringen maken elk verhaal smeuïger. We worden grootgebracht met het idee dat achter elke vorm van onrecht een duister plan kan zitten. Dat idee wordt vaak bevestigd. Hou het nieuws een tijdje in de gaten en je hebt al gauw het idee dat macht overal misbruikt wordt. We hebben te maken met liegende politici, frauderende wetenschappers, fabulerende journalisten en immorele bankiers. Autofabrikanten maken sjoemelsoftware, voetbalbestuurders doen aan zelfverrijking, wielrenners gebruiken doping en inlichtingendiensten maken inbreuk op onze privacy.

Ja, er is genoeg reden tot scepsis. 'Een beetje complotdenken is tegenwoordig juist rationeel', zegt professor Stef Aupers van de KU Leuven, die de netwerken van Nederlandse complotdenkers sociologisch onderzocht. 'Een gezonde argwaan jegens instituties is een goed zelfverdedigingsmechanisme.'

Maar als die argwaan omslaat in een absoluut wantrouwen jegens alle autoriteiten, als je geen enkele officiële bron meer gelooft, is er sprake van een cynisch, feitenvrij en destructief complotdenken. Hoewel mensen die zo denken zichzelf graag als sceptisch en kritisch zien, zijn ze juist erg goed in het wegredeneren van argumenten, zegt Michael Shermer, oprichter van het magazine Skeptic, in de documentaire Conspiracy Rising. Vaak is het ontbreken van bewijs zelfs een extra aanmoediging: zie je wel dat ze iets achterhouden.

Aspirientje

'Net als religie is complotdenken een aspirientje voor de ziel', schrijft journalist Maarten Reijnders in zijn boek Complotdenkers, waarvoor hij zich jarenlang onderdompelde in de wereld van complotdenkers. De theorieën geven houvast en troost. 'De gedachte dat je een zaak doorgrondt, stelt gerust. En als je iets denkt te zien wat een ander niet ziet, is dat helemaal fijn: blijk je toch slimmer.' Het achterhalen van de 'waarheid' geeft bovendien betekenis aan iemands leven, een doel. Het onthullen is een bevredigende bezigheid, zeker voor mensen met een obsessief karakter.

Niet zelden opereren complotdenkers in groepen. Net als bij religies en sektes ontstaat er een eigen wereldbeeld waaruit alles valt te verklaren. De meest onbevattelijke tragedie of het grootste onrecht is zo terug te brengen tot een overzichtelijk verhaal, met een duidelijke oorzaak en een hoofdschuldige. Het is die hang naar orde en causaliteit die de complotdenker typeert en die bijna alle mensen in zich hebben. 'In de wereld van de complotdenker is er geen ruimte voor toeval en gebeurt er niets zonder reden', schrijft Reijnders. Dat verklaart ook waarom er zoveel complottheorieën ontstaan na gebeurtenissen die de loop van de geschiedenis hebben veranderd: de moord op JFK of Pim Fortuyn, de aanslagen van 9/11.

Bij grootse gebeurtenissen hoort een grootse oorzaak, een denkfout die psychologen vaak hebben blootgelegd. Zo was er een experiment met fictieve krantenberichten over een gelukte en een mislukte moordaanslag op een president. Bij de gelukte aanslag vermoedden de proefpersonen een complot; als de president overleefde, dachten veel minder mensen daaraan. De eenling die de president omlegt, dat is een moeilijk te geloven verhaal voor de gemiddelde burger. We geven de voorkeur aan een begrijpelijke doch grimmige wereld waarin een kwaadaardige elite aan de touwtjes trekt, boven een onvoorspelbaar en chaotisch universum.

De hersenen schieten in een soort analytische 'overdrive' bij grote gebeurtenissen als aanslagen, natuurrampen of economische recessies. De amygdala, een kern van neuronen, zet het brein op momenten van grote onzekerheid flink aan het werk, ontdekten wetenschappers aan Dartmouth College. Met de kleine beetjes informatie die beschikbaar zijn, smeden we al snel een coherent verhaal. Mensen die het gevoel hebben de controle over hun leven kwijt te raken, zijn dan ook zeer vatbaar voor complottheorieën.

Van Prooijen vroeg twee groepen verschillende situaties te beschrijven, een machteloze en eentje waarin je de controle behield. Vervolgens kregen ze een mislukt bouwproject voorgelegd; de groep die zich machteloos voelde, zag er eerder een complot van de gemeente in dan de andere groep.

De moord op de Amerikaanse president John F. Kennedy leverde de nodige complottheorieën op. Beeld anp

Van Prooijen keek ook naar een dataset uit 1999, een enquête waarin Amerikanen werd gevraagd naar hun angsten, onder andere over de millennium bug. 'Hoe banger ze waren voor de millennium bug, hoe groter de kans dat ze geloven in andere theorieën, bijvoorbeeld over JFK of ufo's.' Wie zijn de mensen die in complottheorieën geloven? Uit allerlei onderzoeken blijkt dat complotdenkers iets vaker mannen en laagopgeleid zijn. Ook etnische minderheden en andere groepen die zich buitengesloten voelen, zijn oververtegenwoordigd in de complotwereld, mensen die gedesillusioneerd zijn door de politiek. Politieke kleur maakt niet uit voor de vraag óf je in complottheorieën gelooft, maar wel in welke: Republikeinen geloven vaker dat klimaatverandering een complot is, Democraten zien eerder op Wall Street tal van samenzweringen. Bovendien: hoe verder op de flank, links of rechts, hoe groter de kans dat je een complotdenker bent.

Betrokken burgers

Ondanks het cynisme zijn complotdenkers meestal betrokken burgers, zegt Aupers. Ze hebben vaak weinig vertrouwen in democratische instituties, maar juist veel in democratische principes. Dat klinkt misschien onlogisch, zei historica Kathryn Olmsted in The New York Times. Maar de complotten die werkelijk complotten waren - Watergate, de NSA-affaire - ondermijnden het democratische proces: het volk werd misleid. Mensen die bang zijn dat er meer van dit soort complotten worden gesmeed, zijn dus bezorgd of de democratie nog wel naar behoren functioneert.

Of het geloof in complotten is toegenomen, is moeilijk wetenschappelijk vast te stellen. Uit een analyse van ingezonden brieven in Amerikaanse kranten van de afgelopen 120 jaar blijkt dat complotdenken in golfbewegingen komt en gaat. Rond 1900 was er een piek, zegt Van Prooijen. Hij ziet pararellen met nu. 'Het waren onzekere tijden. Er was grote technologische vooruitgang, maar niet iedereen kon daarin mee. Er was grote ongelijkheid en de achterblijvers waren gefrustreerd. Die groep is nu gewoon veel zichtbaarder.'

De Amerikaanse president Nixon kondigt zijn aftreden aan na het bekend worden van het Watergate schandaal. Beeld anp

Internet heeft veel betekend voor complotdenkers: eindelijk hadden ze een plek waar ze vrijuit konden publiceren, elkaar konden opzoeken en obscure informatie konden vinden. En met de democratisering van de media op internet zijn waarheidsclaims een mijnenveld geworden. Aupers: 'We zeggen altijd dat mensen mediawijs moeten worden, maar dat is nog niet zo makkelijk. Het onderscheid tussen feit en fictie is lastig. En juist doordat we mensen hebben geleerd kritisch naar media te kijken, groeit de scepsis. Onze relatie met de waarheid wordt zo steeds problematischer.'

Een feit is niet zomaar een feit meer, elk platform heeft online zijn eigen interpretatie en door de filterbubbel, het fenomeen dat we in echoputten van ons eigen wereldbeeld leven, krijg je het nieuws zo voorgeschoteld dat het jouw vooroordelen bevestigt. Ook als dat nepnieuws is. Aupers ziet de opkomst van Trump inderdaad als de normalisering van complotdenken. 'Het is niet meer obscuur.'

De haat tegen het establishment, ook het sentiment achter vrijwel elke complottheorie, is bovendien hét narratief van 2016: kijk naar het Oekraïne-referendum, de Brexit en Trump. 'Populisme en complotdenken hebben een sterke relatie', zegt Aupers. 'In beide fenomenen zie je de neiging om complexe problemen terug te brengen tot eenvoudige oplossingen.'


Complot 1: De geheime wereldregering zetelt in het Zwitserse Basel

Eerlijk is eerlijk: wie in het diepste geheim met zes rijke, machtige mannen op een eiland afspreekt, vraagt erom onderwerp te worden van samenzweringstheorieën. Zeker als de plaats delict het landgoed van de roemruchte bankier J.P. Morgan is. Negen dagen en nachten spraken de heren daar in 1910 over de toekomst van de financiële sector. De Federal Reserve werd bij die gelegenheid zo'n beetje uitgevonden. Maar dat het idee voor een centrale bank van deze exclusieve club kwam, mocht niemand weten. Amerika had net een financiële crisis achter de rug. Het grote publiek kon alles wat naar banken riekte niet uitstaan - net als nu.

Sinds die gedenkwaardige ontmoeting op Jekyll Island figureren centrale bankiers in ontelbare samenzweringstheorieën. Ze beschikken dan ook over een aantal in dat kader bruikbare eigenschappen. Centrale bankiers vormen werkelijk een kleine, gesloten, wereldwijde elite. Hun werk wordt noodzakelijkerwijs omgeven door geheimzinnigheid. En niet onbelangrijk: er zijn de periodiek terugkerende topontmoetingen, zoals de jaarlijkse Jackson Hole-conferentie. Wat ook tot de verbeelding spreekt, is de geldpers waarover zij de scepter zwaaien. Centrale bankiers creëren geld 'uit het niets'. En dat hebben ze de afgelopen crisisjaren gedaan als nooit tevoren.

Beeld Bettmann Archive

Dat laatste zullen ook serieuzere economen niet ontkennen. Maar de complotdenkers gaan veel verder. In hun ogen starten de centrale bankiers nu eens een oorlog, dan een crisis. Of juist een economische hausse, als het ze uitkomt. Zo zou de in het Zwitserse Basel gevestigde Bank voor Internationale Betalingen, het mondiale samenwerkingsverband van centrale banken, een 'geheime wereldregering' vormen.

Ook Mario Draghi, president van de Europese Centrale Bank, speelt een hoofdrol in menige samenzweringstheorie. Dat hij eerder werkte voor Goldman Sachs - in sommige kringen synoniem voor: speculanten, plutocraten, joden - helpt niet. Draghi zou geld printen als een bezetene. Hij stuwt de schulden, en straks de inflatie, op tot ongekende hoogten. De kleine spaarder wordt sluipend onteigend. En ondertussen duwt hij ons ook nog een Europese superstaat door de strot.

Klinkt bekend? Dat is misschien nog wel het meest verontrustende. De grens tussen zinnige kritiek op de Europese Centrale Bank en economische samenzweringstheorieën wordt steeds vager. Dat zegt weinig over de betrouwbaarheid van de complotdenkers. Maar des te meer over de bizarre economische tijden waarin we leven.

Koen Haegens


Complot 2: Ze maken onze kinderen ziek met giftige vaccinaties

Wat verschijnt in Google bovenaan de zoekresultaten als je zoekt op 'vaccineren'? De website van het rijksvaccinatieprogramma wellicht, waaraan meer dan 9 op de 10 kinderen deelneemt?

Mis. Als eerste verschijnt de website van de Nederlandse Vereniging Kritisch Prikken. Vlak daaronder de website Vaccinvrij waarin onder meer staat dat er bij vaccinaties 'gevaarlijke stoffen worden geïnjecteerd in baby's en kleine kinderen'.

Een leek die op de ingrediënten van vaccins googelt, kan zich inderdaad zorgen gaan maken. Onterecht, want het virus in vaccins is dermate verzwakt dat het alleen het immuunsysteem traint en de ziekte zelf niet opwekt. De dosis hulpstoffen in het vaccin is zo klein dat het geen gevaar oplevert, blijkt uit een waslijst aan wetenschappelijke studies.

Dat je van vaccinaties autisme zou kunnen krijgen - ook zo'n driftig rondzingend gerucht - is luid en duidelijk ontkracht, onder meer door de Wereldgezondheidsorganisatie WHO.

In Nederland registreert Lareb de bijwerkingen van vaccinaties. Het afgelopen jaar kregen 770.000 kinderen vaccinaties volgens het rijksvaccinatieprogramma. Een kleine 1.500 keer volgde een melding van bijwerkingen. Meestal zijn dat kortdurende bijwerkingen zoals koorts of huilen. 130 meldingen vielen in de categorie ernstig, met bijvoorbeeld een ziekenhuisopname. Kanttekening is dat het vaak moeilijk is om vast te stellen of het vaccin de oorzaak is. Maar hoe dan ook geldt dat elk geneesmiddel bijwerkingen kan veroorzaken, en dus ook vaccins. De vraag is: wegen de voordelen van vaccinaties op tegen de nadelen?

Een meisje krijgt haar vaccinatie tegen baarmoederhalskanker. Actiegroepen trokken met succes het nut en de veiligheid van het vaccin in twijfel. Beeld anp

Het RIVM schatte dit jaar dat dankzij het rijksvaccinatieprogramma zo'n 9.000 doden zijn voorkomen. De wetenschappelijke consensus is dat vaccinaties cruciaal zijn geweest bij het terugdringen van kindersterfte en het verhogen van de levensverwachting. Zo overleed in landen als Zweden en Frankrijk in de achttiende eeuw nog één op de tien kinderen aan de pokken. Na grootscheepse vaccinatiecampagnes kon de wereld in 1980 pokkenvrij worden verklaard.

Tot slot het argument van vaccinatieweigeraars dat hun ongevaccineerde kinderen geen infectieziektes krijgen zoals de bof, mazelen of rode hond en dat daarmee aangetoond is dat vaccins niet nodig zijn. Die redenering klopt niet. Doordat verreweg de meesten hun kinderen wél laten vaccineren, krijgen oude kinderziektes geen kans om zich te verspreiden. Ook kinderen van weigeraars profiteren daarvan.

Tonie Mudde


Complot 3: VS steunen IS om verdeeldheid te zaaien in de moslimwereld

9/11 blijft nog steeds veruit het favoriete onderwerp van complotdenkers, maar er schieten voortdurend nieuwe samenzweringstheorieën op uit de met achterdocht bemeste aarde. Een populaire opvatting onder de beoefenaars van het genre is dat de Verenigde Staten - sowieso al verdacht - in feite de terreurgroep Islamitische Staat (IS) steunen, waarmee Washington naar eigen zeggen in oorlog is.

Als 'bewijs' voor deze stelling wordt aangehaald dat een deel van de wapens die de VS vorig jaar dropten voor Koerdische strijders in het door IS belegerde Kobani 'per ongeluk' in handen viel van IS-strijders. De VS zouden volgens een voormalige leider van Al Qaida in 2010 aan de wieg hebben gestaan van de terreurgroep en tientallen miljoenen hebben gepompt in het kalifaat van IS-leider Abu Bakr al-Baghdadi. Ook Groot-Brittannië en Israël zouden betrokken zijn bij dit dubbelspel, waarvan het doel volgens de complotdenkers is chaos en verdeeldheid te zaaien in de moslimwereld.

Beeld Getty Images

De aanhangers van deze theorie kregen tijdens de Amerikaanse verkiezingen een steuntje in de rug van Donald Trump, die president Obama en Hillary Clinton verweet dat zij de 'oprichters' van de terreurgroep waren. Daarmee doelde hij op het verwijt van de Republikeinen dat zij een vacuüm in Irak hadden gecreëerd door de Amerikaanse troepen overhaast terug te trekken, maar die nuance liet Trump achterwege. Trump omhelsde ook een andere populaire complottheorie: dat klimaatverandering een verzinsel van de Chinezen is om de Amerikaanse industrie dwars te zitten.

De oorspronkelijke versie is nog meer sinister: volgens de ontkenners maken alle 'zogenaamd wetenschappelijke' berichten over het opwarmen van de aarde deel uit van een samenzwering van wetenschappers en politici met het doel een wereldregering te vestigen die op stalinistische wijze afrekent met andersdenkenden. De poolkap groeit volgens deze complotdenkers als kool en er lopen meer ijsberen rond dan ooit.

Wat niet zichtbaar is, blijft een onuitputtelijke bron van complottheorieën. Geen wonder dat - alweer - de VS verantwoordelijk worden gesteld voor de ramp met vlucht MH370, het Maleisische toestel dat twee jaar geleden spoorloos verdween. Amerikaanse gevechtstoestellen zouden het hebben neergeschoten tijdens een oefening. Een gepensioneerde Amerikaanse luchtmachtgeneraal opperde dat het toestel zou kunnen worden gebruikt voor een herhaling van 9/11, waarmee de cirkel zoals bij een echte samenzweringstheorie hoort, weer rond is.

Bert Lanting

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden