Competición

In gesprek met Frans Denissen, winnaar van de Martinus Nijhoff Prijs.

Elke vertaler droomt hiervan, zegt de beminnelijke Frans Denissen (1947) beduusd op zijn hotelkamer in Amsterdam. Het zijn niet de minsten die de Martinus Nijhoff-prijs, groot 35 duizend euro, van het Prins Bernhard Cultuurfonds toegekend hebben gekregen. De in het Vlaamse Mechelen woonachtige Denissen gaat aanstonds uit eten met de juryleden van de Martinus Nijhoff-prijs, die hij op 25 februari 2012 uitgereikt krijgt voor zijn vertalingen uit het Italiaans: Boccaccio, Malaparte, Pavese, Montale, Sciascia, en Carlo Emilio Gadda.


Op de middelbare school konden slordige vertalingen hem al ergeren, én prikkelen het zelf anders te doen. Na de vertaalopleiding Engels en Italiaans die hij lukraak koos (toen nog nooit in Italië geweest), werd hij technisch vertaler bij de Europese Gemeenschap, daarna ondertitelaar bij de Vlaamse televisie, en toen dertig jaar docent Italiaans aan een vertaalopleiding. Pas de laatste negen jaar kan hij van het vertalen leven.


Zijn eerste literaire klus was in 1982 de Decamerone van Boccaccio uit 1353, de beroemde honderd verhalen van pelgrims die Florence ontvluchtten vanwege de pestepidemie. 'Achteraf gezien heb ik me vertild aan de kolossale klassieker. Twintig jaar later heb ik mijn vertaling nagekeken, in verband met een heruitgave, en ik vroeg een paar maanden tijd om hier en daar wat te verbeteren en te herschrijven. Maar uiteindelijk heb ik in twee jaar tijd het hele boek opnieuw vertaald. Die nieuwe editie is in 2003 uitgekomen. Ik bleek er inmiddels een hele nieuwe vertaalopvatting op na te houden. Boccaccio schreef voor de burgerij, gewone mensen: ik moest mijn te latiniserende vertaling soepeler maken, in normaler Nederlands.


'Mijn andere trots zijn de twee vertalingen van Carlo Emilio Gadda (1893-1973), een ingenieur en filosoof, en auteur van boeken die tot de meest ingenieuze maar ook tot de minst vertaalbare ter wereld behoren. Gadda is de meester van de inval, de uitweiding, de golvende ritmische bijzin, zijn proza ontspoort op grandioze wijze. Een gebeurtenis is nooit afgerond, was zijn instelling. Van hem heb ik de anti-detective Die gore klerezooi in de Via Merulana vertaald in 2000, en ook De leerschool van het lijden, dat vorig jaar uitkwam. Zijn verhalen betoveren je, en stoppen zomaar ergens. Het gaat om de taal: poëtisch, geestig, grimmig, een mengeling van dialecten en archaïsmen, toespelingen op Dante en Manzoni, en neologismen. Over die nieuwe woorden van hem in dat tweede boek heb ik zelfs in 1969 een scriptie geschreven. Toen kon ik nog niet vermoeden dat ik veertig jaar later in staat zou zijn om die roman te vertalen, dat ik Gadda onder de knie kreeg. Twee volle jaren kostte het me. Over de titel alleen al heb ik ellenlang geaarzeld. La cognizione del dolore: verkenning van het verdriet, besef van de smart, inzicht in de pijn, anatomie van het leed? Leerschool van het lijden moest het worden. Al blijf ik eeuwig twijfelen, dát heb ik goed gekozen. Denk ik.'


Het klinkt gek, maar toen Frans Denissen hoorde dat hem de Nijhoff Prijs was toegekend, dacht hij meteen: nu even niet meer vertalen. Hij is bezig met een eigen boek over Italië, het land waarvan hij inmiddels elk gehucht kent, op een klein stukje Calabrië na. Eerst daar maar eens heen. En ja, daarna misschien een derde boek van de grote Gadda.


Ik ween om bloemen in de knop gebroken


En vóór den uchtend van haar bloei vergaan,


Ik ween om liefde die niet is ontloken,


En om mijn harte dat niet werd verstaan.


Gij kwaamt, en 'k wist -- gij zijt weer heengegaan...


Ik heb het nauw gezien, geen woord gesproken:


Ik zat weer roerloos nà die korten waan


In de eeuwge schaduw van mijn smart gedoken:


Zo als een vogel in den stillen nacht


Op éés ontwaakt, omdat de hemel gloeit,


En denkt, 't is dag, en heft het kopje en fluit,


Maar eer 't zijn vaakrige oogjes gans ontsluit,


Is het weer donker, en slechts droevig vloeit


Door 't sluimerend geblaarte een zwakke klacht.


Willem Kloos (1859 - 1938)


So, so you think you can tell

Heaven from Hell,


Blue skies from pain.


Can you tell a green field


From a cold steel rail?


A smile from a veil?


Do you think you can tell?


And did they get you to trade


Your heroes for ghosts?


Hot ashes for trees?


Hot air for a cool breeze?


Cold comfort for change?


And did you exchange


A walk on part in the war


For a lead role in a cage?


How I wish, how I wish you were here.


We're just two lost souls


Swimming in a fish bowl,


Year after year,


Running over the same old ground.


What have we found?


The same old fears.


Wish you were here.


Una brutta giornata,

chiuso in casa a pensare,


una vita sprecata,


non c'è niente da fare,


non c'è via di scampo,


quasi quasi mi faccio uno shampoo.


Uno shampoo?


Una strana giornata,


non si muove una foglia,


ho la testa ovattata,


non ho neanche una voglia,


non c'è via di scampo:


sì, devo farmi per forza uno shampoo.


Uno shampoo? Sì, uno shampoo.


shhh... scende l'acqua, scroscia l'acqua calda, fredda, calda... giusta!


Shampoo rosso, giallo, quale marca mi va meglio... questa!


Schiuma, soffice, morbida, bianca, lieve, lieve,


sembra panna, sembra neve...


La schiuma è una cosa buona, come la mamma,


che ti accarezza la testa quando sei triste e stanco,


una mamma enorme, una mamma in bianco!


Sciacquo, sciacquo, sciacquo...


Seconda passata.


Son convinto che sia meglio quello giallo senza... canfora!


I migliori son più cari perchè sono anti... forfora!


Schiuma, soffice, morbida, bianca, lieve, lieve,


sembra panna, sembra neve...


La schiuma è una cosa sacra, è una cascata di latte,


che assopisce questa smania tipica italiana,


è una cosa sacra: come una vacca indiana!


Sciacquo, sciacquo, sciacquo...


Fffffff... fon!


G.Gaber


Eil, Liebster, zu mir, teurer Gast,

Wie ich keinen teurern find


Doch wenn du mich im Arme hast,


Dann sei nicht zu geschwind.


Nimm's von den Pflaumen im Herbste,


Wo reif zum Pflücken sind


Und haben Furcht vorm mächtigen Sturm


Und Lust aufn kleinen Wind.


So'n kleiner Wind, du spürst ihn kaum,


's ist wie ein sanftes Wiegen.


Die Pflaumen wolln ja so vom Baum,


wolln aufm Boden liegen.


Ach, Schnitter, laß es sein genug.


Laß, Schnitter, ein Halm stehn!


Trink nicht dein Wein auf einen Zug


und küß mich nicht im Gehn.


Nimms von den Pflaumen im Herbste,


Wo reif zum Pflücken sind


Und haben Furcht vorm mächtigen Sturm


Und Lust aufn kleinen Wind.


So'n kleiner Wind, du spürst ihn kaum,


's ist wie ein sanftes Wiegen.


Die Pflaumen wolln ja so vom Baum,


wolln aufm Boden liegen.


tonto el que no entienda

cuenta una leyenda


que una hembra gitana


conjuró a la luna hasta el amanecer


llorando pedía


al llegar el día


desposar un calé


tendrás a tu hombre piel morena


desde el cielo habló la luna llena


pero a cambio quiero


el hijo primero


que le engendres a él


que quien su hijo inmola


para no estar sola


poco le iba a querer


luna quieres ser madre


y no encuentras querer


que te haga mujer


dime luna de plata


qué pretendes hacer


con un niño de piel


hijo de la luna


de padre canela nació un niño


blanco como el lomo de un armiño


con los ojos grises


en vez de aceituna


niño albino de luna


maldita su estampa


este hijo es de un payo


y yo no me lo cayo


gitano al creerse deshonrado


se fue a su mujer cuchillo en mano


¿de quién es el hijo?


me has engañao fijo


y de muerte la hirió


luego se hizo al monte


con el niño en brazos


y allí le abandonó


y en las noches que haya luna llena


será porque el niño esté de buenas


y si el niño llora


menguará la luna


para hacerle una cuna


J.M.Cano


Niets volgt zo'n onvoorspelbare, veranderlijke weg als taal - denk bijvoorbeeld aan de kersverse Bijbel in straattaal. Het is weer tijd voor een vertaalwedstrijd.


Vertalen vergt creativiteit. Kent u het woord hevel? Menig vertaler brak er zijn hoofd over. Het Hebreeuwse woord betekent letterlijk 'damp', maar helaas, zo letterlijk bedoelde de schrijver het niet toen hij de tekst rond 300 voor Christus schreef. 'Alles is ijdelheid', zo staat de tekst het best bekend: het gevleugelde begin van het boek Prediker in de Bijbel. Hevel werd ijdelheid. Maar bedoelde de schrijver dat? En is ijdelheid nog hetzelfde als toendertijd, uit het Hebreeuws vertaald in de 17de eeuw? Sindsdien hebben anderen ervan gemaakt: 'volkomen zinloos is het leven' (1996), 'alles is leegte' (2007), en 'alles is even vluchtig' (2010). We begrijpen het heus wel, zo'n beetje, in al z'n overdrachtelijkheid. De anonieme Prediker, misschien koning Salomon, vat zijn gelatenheid ten opzichte van het leven samen: het zwoegen van de mens, zijn vreugde en tranen, het is alles najagen van wind. De zon komt op en gaat weer onder. Alles is...tja, hevel dus.


Niets volgt zo'n onvoorspelbare, veranderlijke weg als taal. De Bijbel en zijn vertalingen laten dat bij uitstek zien - vorige week bijvoorbeeld verscheen het Evangelie van Mattheüs voor het eerst in straattaal, De Torrie van Mattie, geschreven door Daniël de Wolf. Mattheus werd Mattie, u weet toch, 'vriend' of 'gabber'. Waarin Maria's man Jowie een rustige boy is die geen buzz wil en haters praatjes hebben over Maria en koning Herodes helemaal parra wordt.


Tijd om u, lezer, weer uit te dagen, dachten wij. Voor het tweede jaar legt het Prins Bernhard Cultuurfonds in samenwerking met de Volkskrant u vijf teksten voor ter vertaling, gelijk met de bekendmaking van de winnaar van de Martinus Nijhoff Prijs voor professionele vertalers, die door het Prins Bernhard Cultuurfonds wordt uitgereikt aan Frans Denissen (zie hiernaast).


Met, inderdaad, een nieuwkomer dit jaar: straattaal. De taal die in grote steden wordt gesproken tussen jongeren: een snel veranderend creatief mengsel van sms-taal, stadsdialecten en invloeden van alle mogelijke immigrantentalen (van veramsterdamst Jiddisch tot Berbers, Indonesisch en Surinaams). Naast gedichten en liedjes in Italiaans, Engels, Duits en Spaans vindt u in deze wedstrijd ook een klassieker van dichter Willem Kloos, in onberispelijk vroeg 20ste-eeuws Nederlands, met het verzoek dat naar de straat te halen. 'Ik ween om liefde die niet is ontloken / En om mijn harte dat niet werd verstaan' . Gaat u los, zouden we zeggen. De winnaars - voor elke taal één - wacht een boekenpakket ter waarde van 150 euro en twee toegangskaarten voor de vertaalmiddag op 25 februari in het Muziekgebouw aan 't IJ in Amsterdam, met workshops en de prijsuitreiking van de Nijhoff Prijs.


Lieve lezer, let op rijm en metrum en wees inventief. Leg ons uit waarom een brutta giornata vraagt om shampoo, una cascata di latte. Wat Brecht nou bedoelde met Trink nicht dein Wein auf einen Zug en wat dat dan met Pflaumen im Herbste te maken heeft. En zorg dat we straks, net zo krachtig als Pink Floyd, in onze eigen taal Wish You Were Here kunnen zingen, en net zo overtuigend als Mecano Hijo de la Luna. Want o ja, dat is ook een criterium: de liedjes moeten in de vertaling zingbaar zijn.


Lezer, aan u. Mazzel!


Spelregels

Inzenders mogen meer dan één tekst in het Nederlands vertalen, en zij mogen ook meerdere vertalingen van één tekst insturen. Vertalingen kunnen worden ingezonden via www.nederlandvertaalt.nl. Daar vindt u ook uitgebreide informatie over deelname aan de wedstrijd en de andere activiteiten van het Prins Bernhard Cultuurfonds in het kader van Nederland Vertaalt, zoals een vertaalprijsvraag voor scholieren. De inzendtermijn sluit op 31 december 2011. De jury's nomineren uit alle inzendingen van iedere taal vijf vertalingen. De nominaties worden vrijdag 24 februari in de Volkskrant bekendgemaakt. Zie ook volkskrant.nl/nederlandvertaalt


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden