Commissievoorzitter Ursula von der Leyen presenteert dinsdag in Brussel de samenstelling van de Europese Commissie.

analyse nieuwe europese commissie

Commissie-Von der Leyen wil met ‘Europese weg’ als voorbeeld voor rest wereld fungeren

Commissievoorzitter Ursula von der Leyen presenteert dinsdag in Brussel de samenstelling van de Europese Commissie. Beeld AP

De nieuwe voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, heeft ambitieuze plannen voor zichzelf en haar ploeg. Europa moet koploper worden op gebieden als milieu, digitalisering en democratie.

Een sterk Europa dat alle uitdagingen van de nieuwe tijd aan kan, maar met zijn ‘Europese weg’ ook fungeert als voorbeeld voor de rest van de wereld. Dat is het doel van de 27 vrouwen en mannen die de komende vijf jaar als Europees commissaris aan de slag gaan

Het team dat de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, dinsdag in Brussel presenteerde is ambitieus. Waar voorganger Jean-Claude Juncker zijn ploeg destijds defensief typeerde als Commissie van ‘de laatste kans’, ziet de Duitse voor Europa een rol als wereldwijde koploper weggelegd.

Von der Leyen schetste het beeld van een Europese Unie die vooroploopt bij het weer gezond maken van de planeet, tegenspel biedt aan de grote Amerikaanse techgiganten, het multilateralisme beschermt tegen de machtspolitiek van de andere grote mogendheden, zich via haar verzorgingsstaat bekommert om achterblijvers en nieuwe impulsen geeft aan de democratie.

De ‘Europese weg’ moet leidend worden als het aan Von der Leyen en haar team ligt. Zij spreekt van een ‘geopolitieke Commissie’. De nieuwe commissarissen treden per 1 november aan, tenminste als hun benoeming wordt bevestigd door het Europees parlement.

Op één punt heeft Von der Leyen al bewezen dat zij bij de tijd is. Als eerste vrouwelijke Commissievoorzitter heeft zij een ploeg samengesteld waarin de man-vrouwverhouding ruwweg gelijk is: dertien vrouwen, veertien mannen. Die zijn overigens overwegend blank.

De drie belangrijkste posten na die van Von der Leyen gaan naar Frans Timmermans, de Deense Margrethe Vestager en de Let Valdis Dombrovskis. Zij hebben de titel van ‘uitvoerend vicevoorzitter’ en mogen zich bemoeien met beleidsterreinen van andere commissarissen als die raken aan hun hoofdtaak.

Klimaatneutraal continent

Voor Timmermans is die hoofdtaak de zogenoemde ‘Green Deal’, het groene actieprogramma dat van Europa het eerste klimaatneutrale continent in de wereld moet maken. Vestager gaat alle activiteiten coördineren die ervoor moeten zorgen dat Europa klaar is voor het nieuwe digitale tijdperk. Zij behoudt de machtige competitie-portefeuille die zij in de Commissie-Juncker had en die haar tot een gevreesd tegenspeler maakte van bedrijven als Apple en Google. Dombrovskis moet erop toezien dat Europa een economie heeft die in dienst staat van de burgers en ongelijkheid bestrijdt. ‘We hebben een unieke sociale markteconomie. Zij is de bron van onze welvaart en sociale rechtvaardigheid’, zei Von der Leyen.

Alle Commissieleden zijn gelijk, maar deze drie ‘uitvoerend vicevoorzitters’ zullen meer gelijk zijn dan de anderen. Ze zijn afkomstig uit de drie grootse politieke families in de EU. Timmermans is van de sociaal-democraten, Vestager van de liberalen en Dombrovskis van de christen-democraten. Door hen op topposities neer te zetten , hoopt Von der Leyen dat het gemakkelijker wordt om een meerderheid voor haar plannen te smeden in het Europees Parlement. Dat is sinds de laatste verkiezingen versplinterd geraakt, met een versterkte populistische vleugel, waardoor gevreesd wordt dat het zoeken naar meerderheden moeilijker zal worden dan ooit.

De dreiging van eurosceptische populisten was voor Juncker in 2014 nog reden om te spreken van de laatste kans voor zijn Commissie om te voorkomen dat anti-Europese krachten de overhand zouden krijgen. Bij Von der Leyen niets van zulke onheilszwangere taal. Haar toon is optimistisch. Misschien ook omdat de Britse, Italiaanse een Oostenrijkse populisten op de grenzen van hun macht zijn gestuit.

Maar Von der Leyen zal niets cadeau krijgen. In een eerste reactie reageerde Bas Eickhout, europarlementariër voor GroenLinks, positief op de voorgestelde portefeuilleverdeling. ‘Met sterke vicevoorzitters op duurzaamheid, digitaal en sociaal kiest Von der Leyen voor de juiste speerpunten.’

Maar de grote vraag is volgens hem of Timmermans voldoende macht zal krijgen om gevestigde belangen binnen de departementen industrie, transport, energie en landbouw te doorbreken. ‘Alleen dan zal de beloofde Green New Deal een succes worden.’ De Groenen zouden wel eens hard nodig kunnen zijn om aan de meerderheden te komen die Von der Leyen nodig heeft om Europa te veranderen van tobber in koploper.

Opvallendste gezichten in de nieuwe Commissie:

Paolo Gentiloni

De nieuwe man van Italië in Brussel is alles wat de rauwe populist Matteo Salvini niet was. Gentiloni (64) is een aristocraat uit een Romeinse adellijke familie, hij woont in een paleis en was ooit premier en minister van Buitenlandse Zaken. Elite in het kwadraat. Hij krijgt de post Economische Zaken. Pikant. In die functie moet hij helpen met het bewaken van de strenge Europese begrotingsregels, waarmee juist Italië op gespannen voet leeft. Bovendien heeft hij geen ervaring op economisch gebied. Toch krijgt hij deze zware portefeuille. Kennelijk is het overtrekken van de populistische storm in Italië voor Brussel een mooie beloning waard. Hoe lang de kalmte zal duren, weet niemand. Aan Gentiloni zal het niet liggen. Hij houdt van Europa, twitterde hij.

Frans Timmermans

Helpen de planeet te redden – het is een nobele taak die Timmermans (58) nu toevalt. Hij wordt belast met de coördinatie van Europa’s klimaatbeleid, de zogoemde ‘Green Deal’. Dat is een enorm ambitieuze benaming die verwijst naar de New Deal waarmee de Amerikaanse president Roosevelt in de jaren dertig de Verenigde Staten hielp uit de wereldcrisis te komen. Maar de Nederlandse sociaal-democraat denkt graag groot. In de Commissie-Juncker zette hij zich ook al in voor de redding van de democratie in Polen en Hongarije. Hij betaalde er een hoge prijs voor: door Oost-Europees verzet liep hij deze zomer het voorzitterschap van de Europese Commissie mis. Hij trekt nu verder en verhoogt de inzet: hij wil de groene voortrekker worden in het gezond maken van de planeet.

Margaritis Schinas

Tot voor kort was Schinas (57) nog woordvoerder van de Europese Commissie. Vaak charmant, soms bot en confronterend. Als het moest stond hij pal voor Commissievoorzitter Juncker en ving hij als een boksbal de klappen op die bedoeld waren voor zijn baas. Bijvoorbeeld in de rel over de schimmige promotie van de Duitse kabinetschef Selmayr. Nu wordt Schinas namens Griekenland de Commissaris belast met migratie. De portefeuille heet officieel: ‘Het Beschermen van onze Europese Manier van Leven’. Dat leverde meteen heisa op. De Groene EU-parlementariër Bas Eickhout gaat Schinas en Von der Leyen stevig aan de tand voelen over ‘waarom ze migratie als bedreiging voor onze manier van leven lijken te zien. Dat is een uiterst slecht signaal naar miljoenen Europeanen met een migratieachtergrond’.

Margrethe Vestager

Door de perszaal in Brussel ging dinsdagmiddag een zucht van verrassing toen Von der Leyen bekendmaakte dat Vestager (51) niet alleen belast wordt met het ontwikkelen van een digitaal Europa, maar ook haar huidige concurrentieportefeuille houdt. Dat is een enorm pakket. De Supervrouw van de nieuwe Commissie. Zij is gevreesd in Amerika, omdat ze recordboetes oplegde aan Apple en Google wegens monopolistische praktijken. Ze trotseerde Parijs en Berlijn door om dezelfde reden een fusie tussen Franse en Duitse treinbedrijven te verbieden. De EU verrichtte de afgelopen jaren pionierswerk door als enige in de wereld de activiteiten van de Amerikaanse techreuzen te reguleren. Vestager moet dat werk voorzetten maar er tevens voor zorgen dat Europa zelf ook zijn Googles en Facebooks krijgt.

László Trócsányi

Hoe kan Von der Leyen een Hongaar die democratisch niet zuiver op de graad is, vragen de democratische geloofspapieren te keuren van landen die willen toetreden tot de EU? Die kritiek volgde meteen op het voorstel om Trócsányi (63) te belasten met de uitbreiding van de EU. De kandidaat-landen, bijvoorbeeld op de westelijke Balkan, moeten voldoen aan strenge democratische criteria. Dat examen kun je volgens de critici niet laten afnemen door een man die de voorbije vijf jaar als minister van Justitie in eigen land de democratische rechtsstaat hielp uit te kleden. Onder europarlementariërs viel het woord ‘provocatie.’ Of zij met zijn benoeming akkoord gaan, is onzeker. 

Het bewaken van de rechtsstaat in de EU is überhaupt een hete aardappel die Timmermans nalaat. Zijn werk wordt overgenomen door de Belg Didier Reynders en de Tsjechische Vera Jourová. De laatste is in ogen van critici verdacht omdat Tsjechië altijd Polen en Hongarije heeft gesteund.

Lees meer over de portefeuilleverdeling van de Europese Commissie

Frans Timmermans wordt in de nieuwe Europese Commissie verantwoordelijk voor het zware ‘groene’ cluster. Als ‘eerste vicevoorzitter’ krijgt hij bovendien directe toegang tot de beleidsafdelingen van de gewone commissarissen.

De nieuwe commissievoorzitter Ursula von der Leyen had alles tegen, maar ze werd het toch. Ze zal moeten omgaan met een politieker en onvoorspelbaarder Europees parlement dan haar voorgangers, schreef correspondent Marc Peeperkorn. Wie het niet werd, was Frans Timmermans. Hij werd vermalen door de Europese banencaroussel.

De ‘Spitzenkandidaten’ voor topposities bij de EU werden een voor een uit de wedstrijd gereden. En kwamen er totaal onverwachte namen in hun plaats. Hoe kon dat? Een kijkje achter de schermen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden