AnalyseArbeidsmarkt

Commissie-Borstlap hoopt vooral momentum te creëren

Een regen van kritiek daalt neer op de commissie-Borstlap. Over zzp’ers, over zelfstandigen, over het afpakken van rechten. Maar die kritiek was ingecalculeerd. Het advies moet de geesten rijp maken voor forse ingrepen op de arbeidsmarkt. Alles is gericht op de formatie van 2021. 

Minister Wouter Koolmees (Sociale Zaken en Werkgelegenheid) en commissievoorzitter Hans Borstlap tijdens de presentatie van de commissie-Borstlap. Beeld ANP

Met belangstelling heeft oud-topambtenaar Hans Borstlap donderdag de reacties geregistreerd op zijn advies over een vergaande modernisering van de spelregels op de arbeidsmarkt. Werkgevers, werknemers en de fracties in de Tweede Kamer stonden in de rij om te laten weten wat er niet aan beviel. Van SP-leider Lilian Marijnissen (‘minder onzeker flexwerk bereik je natuurlijk niet door de rechten van werknemers af te pakken’) tot voorzitter Charles Verhoef van Zelfstandigen Bouw (‘Iedereen weer werknemer? Dat getuigt van oud denken en een gebrek aan respect voor de ruim 1 miljoen zzp’ers’): de kritiek liep langs de vertrouwde lijnen van de loopgraven die in de afgelopen tien jaar zijn gegraven. 

Borstlap zal niet anders hebben verwacht. De verdeeldheid legt de zoektocht naar structurele oplossingen immers al jaren lam. Het was de reden dat zijn commissie er kwam, op verzoek van minister Koolmees van Sociale Zaken. 

Een belangrijk lichtpunt zal de voorzitter ook hebben genoteerd: alle partijen delen de analyse dat de huidige arbeidsmarkt piept en kraakt onder een reeks problemen. Een snel groeiend leger werkenden gaat door het leven zonder enig houvast of verzekering. Aan de andere kant ondermijnt het slinkend aantal mensen dat gewoon loonbelasting betaalt – de hoofdmoot van de belastinginkomsten – het draagvlak voor de schatkist. Als de ieder-voor-zich-trend doorzet, krimpt het draagvlak voor de collectieve voorzieningen: de scholen, de politie, het leger, de zorg. Borstlap spreekt van de nieuwe ‘sociale kwestie’ van deze tijd. 

Kloof

Ook over de oorzaak van de malaise is zo zoetjes aan brede consensus ontstaan. De kloof tussen het traditionele dienstverband met alle verworvenheden en het kale zzp’erschap is onafzienbaar geworden. Vast is te vast en te duur. Zelfstandig is te los en, zeker aan de onderkant van de arbeidsmarkt, te goedkoop. 

Dat die situatie tot nu toe niet tot wezenlijke ingrepen leidde, komt vooral doordat alle partijen in de eerste plaats aan hun eigen belangen denken. Het rechterdeel van de Kamer heeft het vooral op de vaste banen gemunt, het linkerdeel hekelt de onzekerheid van het flexwerk. 

Werkgevers vinden volgens VNO-NCW dat werkenden eigenlijk allemaal zelf de regie over hun carrière moeten nemen. De kleinere bedrijven van het MKB denken daar overigens wat anders over. Die werken wel degelijk graag in vaste relaties met dezelfde mensen, alleen vinden ze de bijbehorende verplichtingen topzwaar. De vakbeweging heeft intussen nog geen afscheid genomen van de vaste baan als zaligmakende ambitie. Lobbyclubs van bestbetaalde zelfstandigen staan tegelijkertijd pal voor de belastingvoordelen van zzp’ers.

Tekentafel

Borstlap heeft zich duidelijk voorgenomen die patstelling te doorbreken met een beproefde strategie. De commissie probeert vanaf de tekentafel opnieuw te beginnen: hoe ziet de ideale arbeidsmarkt van de 21ste eeuw eruit? ‘Iedereen weer werknemer’ is daarbij het licht provocatieve motto. Het doet denken aan de manier waarop de roemruchte commissie-Donner in 2001 het vastgelopen debat over de arbeidsongeschiktheidsverzekering WAO wist los te wrikken. Donner draaide de benadering om: voortaan moest het er niet om gaan wat iemand niet meer kon, maar om wat iemand nog wel kon. 

Ook commissievoorzitter Piet Hein Donner provoceerde destijds bewust. Op de vraag wat na de voorgenomen inperking van de WAO nog een reden kon zijn om in aanmerking te komen voor een uitkering, antwoordde hij droogjes: decapitatie (onthoofding, red.). Velen vielen over hem heen, maar de Sociaal Economische Raad werkte zijn WAO-plan uit in een advies dat vervolgens in vele verkiezingsprogramma’s belandde. In 2006 werd Donners principe omgezet in nieuwe arbeidsongeschiktheidswetgeving.

Timing

Dat is precies de route die Borstlap voor ogen heeft. Hij hoopt om te beginnen de klaroenstoot te geven voor een nationaal debat dat grootscheepse verandering moet inleiden. De timing daarvoor is uitstekend. Alle partijen beginnen nu aan het opstellen van hun verkiezingsprogramma’s voor 2021. Daarnaast is er nog tijd om de Sociaal-Economische Raad om advies te vragen. Die raad van vakbeweging, werkgevers en deskundigen heeft onder leiding van voorzitter Mariëtte Hamer enorm aan invloed herwonnen. Zij legde met de raad vorig jaar de basis onder het Pensioenakkoord en zij smeedde met de SER en een reeks van organisaties daarbuiten het Klimaatakkoord. Een unaniem SER-advies over de arbeidsmarkt kan van grote invloed zijn op de kabinetsformatie van volgend jaar. 

Zelfstandigen

Dat de tijd er rijp voor is, blijkt uit de reacties op een van Borstlaps concreetste adviezen: invoering van een arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen. Die voornemen stond al in het Pensioenakkoord van vorig jaar. Alle partijen in de huidige regeringscoalitie omarmen het. Vakbeweging en werkgevers is gevraagd dit voorjaar met een voorstel te komen, zodat een nieuw kabinet meteen aan de slag kan. En zo’n verzekering is daarna uit te breiden tot een basisverzekering voor alle werkenden, zoals Borstlap voorstelt.

Zijn plannen om ook de pensioenen, de loonbelasting en de arbeidscontracten op een totaal nieuwe leest te schoeien, vergen waarschijnlijk meer tijd. Voorlopig zal Borstlap vooral verheugd hebben vastgesteld dat ook dienstdoend minister Koolmees zijn kijk op de zaak donderdag direct overnam: ‘Dit vraagt onomwonden om reflectie en om breed maatschappelijk debat.’

Een gedeelde analyse is in Nederland-polderland het begin van een gesprek over een oplossing.

DIT ADVISEERT DE COMMISSIE-BORSTLAP:

Versoepeling van het ontslagrecht

‐ De relatie tussen werkgever en werknemer moet losser worden. Werkgevers mogen functie, arbeidsplaats en werktijd van werknemers aanpassen wegens bedrijfseconomische omstandigheden;

‐ De werkgever kan, na goedkeuring door het UWV, deeltijdontslag opleggen wegens bedrijfseconomische omstandigheden;

‐ Een ontslagaanvraag vanwege disfunctioneren moet de rechter altijd toekennen. Als er geen redelijke grond is, volgt een boete.

De belastingen

‐ Voor alle werkenden gaan dezelfde belastingen gelden;

‐ Belastingvoordelen voor zelfstandigen worden geleidelijk afgebouwd;

‐ Belastingregels voor zelfstandigen en directeuren-grootaandeelhouders worden toegespitst op het vermogen in de onderneming. Belastingvoordeel is er alleen voor wie daadwerkelijk onderneemt;

‐ Hogere premies in de sociale zekerheid voor flexwerkers, te betalen door werkgevers;

‐ Een hoger wettelijk minimumloon voor flexwerknemers;

‐ Tijdelijke contracten mogen maximaal twee jaar duren. Nu is dat drie jaar;

‐ Oproepcontracten krijgen per kwartaal een minimum aantal betaalde uren toegezegd;

‐ Uitzendkrachten krijgen de arbeidsvoorwaarden van het bedrijf waar ze werken;

‐ Bemiddelaars (dus geen uitzendbureaus, maar bijvoorbeeld een platform op internet) worden gelijkgesteld met werkgevers voor betaling belastingen en premies als de betaling via de bemiddelaar loopt.

Werken

‐ Er zijn drie groepen werkenden: zelfstandigen, werknemers met een contract (tijdelijk of vast) en uitzendkrachten;

‐ Wie voor een bedrijf of organisatie werkt, is werknemer. Tenzij door de opdrachtgever kan worden aangetoond dat de werkende echt een zelfstandige is. De bewijslast wordt omgedraaid in vergelijking met nu;

‐ Uitzendkrachten doen alleen werk dat qua duur en omvang van tevoren niet, of moeilijk is te overzien. Vluchtroutes worden bestreden en afgesloten. Uitzendwerk duurt maximaal 26 weken;

‐ Werkenden krijgen hulp om hun rechten op te eisen.

Een leven lang leren

‐ Iedereen krijgt bij de geboorte een persoonlijk ontwikkelbudget;

‐ De werkgever stort maandelijks een bijdrage in dat budget;

‐ Bij ontslag wordt de transitievergoeding in het ontwikkelbudget gestort.

Verzekeringen

‐ Bij ziekte betaalt de werkgever voortaan één jaar het loon door in plaats van twee jaar nu;

‐ Er komt een publieke basisverzekering tegen arbeidsongeschiktheid op het bestaansminimum, voor alle werkenden die een jaar niet hebben kunnen werken. Voor werknemers blijft daarboven het huidige, hogere niveau bestaan. Zelfstandigen kunnen zich bijverzekeren.

Werkloosheidsuitkering WW

‐ De WW‐uitkering voor ontslagen werknemers wordt hoog en kortlopend. Nu is de WW-uitkering maximaal twee jaar;

‐ Iedereen wordt verplicht tot periodieke om- of bijscholing via de ‘loopbaanwinkel’, betaald uit het persoonlijk ontwikkelbudget.

Pensioen

‐ Voor aanvullend pensioen boven de AOW gelden nu nog afwijkende verplichtingen voor verschillende werkenden. De commissie wil een gelijk speelveld en daarom ligt een ‘aanvullende voorziening in het fundament voor alle werkenden’ voor de hand. De vraag of dit neerkomt op een hogere AOW-uitkering wordt in het rapport niet uitgewerkt. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden