Interview

Commissaris van de Donk: 'We pakken alleen de sukkels'

Interview Wim van de Donk, commissaris van de koning Noord-Brabant

Een criminele schaduwwereld probeert het gezag in Noord-Brabant naar de hand te zetten. In de beweging die terugvecht is Wim van de Donk een spilfiguur. Zijn gebod: iedereen aanschuiven.

Geld en hasj gevonden bij een inval in een growshop in Breda. Foto anp

Criminelen willen laten zien dat ze de baas zijn in bepaalde buurten. Burgemeesters worden bedreigd. Bestuurders kijken weg, sommigen zetten zich schrap. 'Dit is de situatie: we hebben van doen met een ongeorganiseerde overheid tegenover georganiseerde criminaliteit.'

De karakteristiek komt van prof. dr. Wim van de Donk, sinds 2009 commissaris van de koning in Noord-Brabant, voordien voorzitter van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid.

De ondermijning van het openbaar bestuur speelt overal in Nederland, maar op pregnante wijze in Noord-Brabant. Commissaris Van de Donk is een belangrijke stuwende kracht achter de beweging die terug wil vechten tegen een criminele schaduwwereld waarin alleen al in Brabant jaarlijks 2- tot 3 miljard euro wordt verdiend en die met intimidatie en infiltratie het gezag naar de hand probeert te zetten.

Wim van de Donk. Foto HH

Intimidatie en bedreiging

Zaterdag waarschuwden in het katern Vonk van deze krant de burgemeesters Boelhouwer van Gilze en Rijen en Hamming van Heusden voor toenemende ondermijning van het gezag. Beiden vertelden dat zij met serieuze intimidatie en bedreiging te maken hebben.

Boelhouwer: 'Ik zeg het thuis ook, ik zeg: ik ben niet bang, ik ben voorzichtig. Maar als het openbaar bestuur op de tocht komt te staan, en dat dreigt, dat dreigt echt, kunnen we inpakken.' Hamming: 'Je gaat om half twaalf naar bed, je knipt het licht uit, krijg je vijf minuten later een sms'je. 'Welterusten' staat er.'

Duizenden mensen verdienen hun boterham, en veel meer dan dat, in een illegale schaduweconomie. De takken van nijverheid zijn vrouwenhandel, afvalverwerking, afpersing, hennep en chemische drugs.

Het verhaal van commissaris Van de Donk is dat er stapjes worden gemaakt in een goede richting, zo hier en daar. Maar alsjeblieft: geen illusies.

De sloop van een in beslag genomen villa van een drugscrimineel in Waalre. Foto anp

'Alleen de sukkels'

Andermaal heeft hij een treffende schets klaar: 'Ik heb hardop vastgesteld: we pakken alleen de sukkels. Ik heb van weinig deskundigen terug gehoord dat het niet zo was.

'Ik hoor een officier van justitie tegen me zeggen: we hebben nog tien jaar om de strijd wel of niet te winnen. Dan schrik ik. Nog tien jaar, om misschien nòg niet te winnen.'

De wetenschapper in Van de Donk ziet nog veel 'handelingsverlegenheid' bij de instanties. Zo noemt hij het wegkijken uit onvermogen en ook wel uit angst.

Drugsafval in Den Bosch Foto Marcel van den Bergh / de Volkskrant

U roept tot uw burgemeesters: 'Toon daadkracht. Als u het niet doet, wie dan nog wel.' Kunt u dat vragen van burgemeesters?

'Ja.'

Er zijn er genoeg die ernstig bedreigd worden.

'Ja. Althans, er zijn er te veel.'

Waarom kunt u het dan vragen?

'Omdat het niet anders kan. Als het openbaar gezag ondermijnd wordt, ben jij als burgemeester de eerstverantwoordelijke.'

Ze zijn toch niet benoemd om de held te spelen?

'Ik vraag niet om heldendom. Er zijn altijd grenzen van wat je in redelijkheid kunt vragen. Mijn punt is vooral dat meer kennis moet worden gedeeld, het mag allemaal wel wat slimmer en assertiever.'

Er is een term voor het lot van burgemeesters. Institutionele eenzaamheid wordt het genoemd. Zegt dat niet genoeg?

'Ik weet veel van burgemeesters, ik praat veel met ze, ik hoor hun zorgen. Ik geef de support die nodig is.'

De commissaris geeft enige voorbeelden. Over de burgemeester die bewaking kreeg. Het was administratief geregeld. Het bleek te betekenen dat de bewakers niet van zijn zijde weken tot aan de gemeentegrens; daarbuiten moest de burgemeester het zelf uitzoeken.

En over de burgemeester die eindeloos moest soebatten om kogelvrij glas in zijn woning - waartoe goede reden bestond. Er werd weggekeken, niemand nam verantwoordelijkheid.

Van de Donk: 'Dan denk ik: en nu is het afgelopen. Dan wordt er wel gebeld.

'Intimidatie legt een enorme druk op mensen. Je wordt er doodziek van en onzeker. Er is een burgemeester die aan zijn politiechef letterlijk heeft gevraagd: hoeveel politiecapaciteit zet je in als ik word neergeschoten? En hoeveel capaciteit zet je in als ik bedreigd word? Het verschil was aanzienlijk, het was een merkwaardig verschil.

'Alleen al het stellen van die vraag was natuurlijk veelzeggend.'

Wapens bij dezelfde growshop als de drugs in Breda. Foto anp

Waalre was voor Van de Donk zijn persoonlijk ontwaken. Het stadhuis van deze Brabantse gemeente is in een julinacht in 2012 volledig uitgebrand. Twee auto's, vermoedelijk volgestouwd met brandbaar spul, reden het gebouw binnen.

'Hier is de ommekeer ingeluid, hier zijn we wakker geworden', zegt de commissaris van de koning. 'Het opblazen van een stadhuis, stel je toch eens voor! We hebben tegen elkaar gezegd: dit mag nooit meer gebeuren. Nu niet langer Kurieren am Symptom, maar een langetermijnstrategie van alle instanties. Iedereen aanschuiven.

'Je moet net zo slim en sterk zijn als je tegenstander die je nooit mag onderschatten. Want die ontwikkelt zich ook in het gevecht: de beste advocaten, de beste notarissen, de interessantste schijnconstructies, de sukkels voorop laten lopen en zelf uit beeld blijven.

'Mijn intuïtie zegt: we moeten echt nog een stuk slimmer worden. Het zijn pas eerste stappen die we hebben gezet.'

Op twee fronten wordt gemeenschappelijkheid betracht, op dat van de vergaring en het delen van inlichtingen en dat van de uitvoering, het oprollen van netwerken en afpakken van geld. Politie, justitie, gemeenten, fiscus en ook wel de provincie werken samen.

Tonnen apaan, een grondstof voor xtc, in het Brabantse Alphen. Foto anp

Van de Donk vertelt over het betrekkelijk nieuwe fenomeen van drugsafval dat gestort wordt in bossen en op landgoederen.

Aan een muur in de behoorlijk statige antichambre van de commissaris, voorportaal van zijn werkkamer, hangen grote foto's van het oude landgoed Baest, bij Oirschot. Ze zijn gemaakt door de kunstenaar Marc Mulders. De foto's laten de schoonheid zien van het landgoed, maar intussen is ook Baest een geliefde dumpplek van criminelen.

Van de Donk: 'Ik hoor van Staatsbosbeheer dat medewerkers niet meer alleen het bos in mogen. Ze zeggen: ze durven ook niet meer. Als je de vrienden tegenkomt met hun jerrycans, ja, dan zien ze echt niet op tegen een slachtoffertje meer of minder.

'We proberen het slimmer aan te pakken. We hebben mensen van de waterschappen rondlopen, van Staatsbosbeheer, van de handhavingsdiensten. Samen sterk in het buitengebied.'

Het is het besef dat wanneer ieder voor zich blijft opereren, de strijd sowieso verloren is. Vandaar Van de Donks gebod: iedereen aanschuiven.

Maar vanzelf gaat het niet.

Het uitgebrande stadhuis van Waalre, 2012. Foto anp

Hoe verloopt die samenwerking, dacht u?

'Nou, er zijn heel goede voorbeelden. Er zijn zelfs excellente voorbeelden. Ik mag er niet over praten.'

Al die instituties hebben hun eigen gewoonten en gebruiken.

'Zeker, en dat is ook echt iets dat overwonnen moest worden.'

Moest worden. Voltooide tijd?

'Nee, het is aan de gang. Maar het gaat beter. In Tilburg werd bijvoorbeeld het leger erbij gehaald. De politie had bij een inval niks gevonden. Zeiden ze tegen het leger: kunt u nog eens kijken? Nou, dat werd een mooi wedstrijdje. Die jongens haalden opeens miljoenen uit de schoorsteen. Die hebben in Afghanistan leren zoeken met nieuwe apparatuur en op een manier die de politie hier nog niet kent, zo leer je ook weer van elkaar. Als je kennis deelt, vermenigvuldig je resultaten.'

Van wie was dat geld?

'Ja, daarover ontstond vervolgens discussie tussen deelnemende instanties.'

Nee, geen discussie, maar ruzie.

'Nou ja, dat is ook heel normaal in het begin. Laat ik zeggen: het is te begrijpen vanuit het organisatiegedrag. Ik zeg niet dat ik het goed praat.'

Bijna wel toch?

'Nee nee, helemaal niet. Ik vind het namelijk onacceptabel gedrag. Het is onprofessioneel.

'Het mooie van die gemeenschappelijke opsporing is juist dat we de verschillende organisaties geconfronteerd hebben met hun eigenschappen, noem het eigenaardigheden en tegen hen hebben gezegd: werk samen. Als je diep in het professionele hart kijkt van de dienders en van justitiemensen, dan weten ze ook wel waar de kansen liggen. Maar hun bazen zaten nog erg in de logica van het nieuwe, zogeheten public management: elke club heeft eigen targets. Dat moet allemaal veel gemeenschappelijker.

'Ik zie ook wel de angst. Ik zie dat er vertegenwoordigers van deelnemende instanties zijn die soms achterover leunen, een houding hebben van: hier doet mijn club even niet mee.'

Het zijn lichtbeelden bij de ongeorganiseerde overheid die zich met vallen en opstaan probeert te weren tegen de hecht georganiseerde en flexibele tegenstander. Het valt soms zwaar te moede; er staan wetten in de weg en praktische bezwaren. Van de Donk: 'Het vreet aan de motivatie van de medewerkers en het tast de beroepstrots van de handhavers aan.'

Commissaris Van de Donk heeft de Bibob-procedure in portefeuille: vergunningen kunnen worden geweigerd bij twijfel aan de solide reputatie van de aanvrager. Wat sterk in de mode is geraakt, is dat dubieuze aanvragers hun zaak door een ander, iemand met een schone lei, laten overnemen. De wetgeving is er niet op ingericht, op constructies met stromannen.

Van de Donk: 'In dat soort gevallen zeg ik: het loopt als een eend, het kwaakt als een eend , dan zal het dus ook wel een eend zijn. Maar voor de vrienden van justitie is dat soms niet voldoende. Dan wordt de provincie gedwongen de vergunning toch af te geven. Ik vind dat we naïeve elementen hebben in onze wetgeving.'

Maar toch.

Van de Donk: 'Wat mij enorm aanspreekt is dat tegenwoordig door iedereen gezegd wordt: we gaan geen grote beleidsstukken meer schrijven, we gaan ons al lerende organiseren, we gaan gewoon oefenen in de praktijk en slimmer samenwerken. En een beetje durf tonen. We moeten echt aan het cynisme voorbij dat de strijd toch niet te winnen is.'

Hij vertelt dat hij een tijd geleden met Peter Noordanus, de burgemeester van Tilburg, 's ochtends om half vijf in het Willem II-stadion was. 'We hebben samen de troepen toegesproken. De hele stad was dichtgeseald, voordat de boeven op konden staan. Er zijn invallen gedaan en iedereen was erbij betrokken, tot en met de Belastingdienst en de energiebedrijven. Je zag glinstering in de ogen en een begin van herwonnen beroepstrots.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.