Commerciële tv: Bah, wat lekker

Precies 20 jaar na de start van RTL 4 is de vraag wat commerciële tv Nederland nu eigenlijk heeft opgeleverd. Het bracht televisie dichter bij het volk, maar dreef de pioniers meer dan eens tot waanzin.


Het was smullen, die eerste twintig jaar commerciële kabel-tv in Nederland. Het schattige amateurisme van RTL Veronique, de pijnlijke ondergang van Joop van den Ende’s TV10, de campingseks van SBS 6, de flop van Sport 7 en de kille dood van John de Mols Talpa. Reuring op tv, maar vooral daarbuiten.


Net als 45 jaar geleden, toen mariniers en een politiemacht eraan te pas moesten komen om de eerste commerciële tv-uitzendingen in Nederland tot zwijgen te dwingen. De internationale pers keek toe. Dat was de zomer van 1964. Tv Noordzee.


Politiek versus de commercie. De democratie werd bedreigd door mannen die met lichtvoetig tv-amusement geld wilden verdienen. Politici wilden het verzuilde omroepbestel koste wat kost beschermen tegen invloeden van buitenaf. Commerciële tv? Bah.


TV Noordzee


Het volk dacht er duidelijk anders over. Het initiatief van de Reclame Exploitatie Maatschappij, REM, was de sensatie van het jaar. TV Noordzee, dat moest je zien, en dus werd er in veel Nederlandse huiskamers geknutseld met antennedraad en kledinghangers. Op die manier kon een antenne worden gemaakt, waarmee de eerste uitzendingen vanaf het booreiland REM werden ontvangen. Even geen Brandpunt, maar ongegeneerd genieten van de avonturen van Zorro en Rin Tin Tin.


Het lijkt nog altijd de levensader van commerciële tv in Nederland; het volk laten genieten van populair vermaak, echter wel onderbroken door reclameblokken. Van de Soundmixshow tot X-Factor en van Big Brother tot De Gouden Kooi . Een mengelmoes van soaps, series, quizzen.


Maar toch, was dit alles ook al niet mogelijk bij de publieke omroepen? Die Soundmixshow was allang te zien bij de KRO. De AVRO bracht met veel succes soapklassieker Dallas op de buis. De initiatiefnemers van TV Noordzee besloten na de gedwongen stop een publieke omroep op te richten, de TROS, waar uiteindelijk net zoveel – zo niet meer - amusement viel te zien als tijdens de illegale uitzendingen vanaf de Noordzee.

Vertrossing


Ook later bleek het verschil tussen de commerciële en publieke omroepen nogal vaag. Het protest van met name de oude, verzuilde omroepen als de KRO, NCRV en de VARA tegen dergelijke ‘vertrossing ’ bleek zo sterk dat het tot 1988 duurde voordat de politiek een commercieel kanaal toegang wilde bieden tot de kabel. Het beleid was er daarvoor op gericht dat commerciële televisie buiten het Nederlandse omroepbestel moest worden gehouden. Houd financiële drijfveren zo ver mogelijk uit de buurt van de idealistische publieken, luidde het motto.


Eigenlijk was het kwaad al geschied. De min of meer commerciële Veronica Omroep Organisatie was tien jaar eerder het omroepbestel binnengeslopen. Sinds 1976 één uur televisie, wat snel moest worden uitgebreid als gevolg van de enorme populariteit van het Veronica Blad, de gids van de voormalige zeezender.


Met Amerikaanse series als Magnum en Dynasty, videoclips in Countdown en populaire Nederlandse volksmuziek in Nederland Muziekland werd het publieke bestel toch al gauw een stuk commerciëler van aard. Of de andere omroepen het nou wilden of niet.


Zoete wraak van Veronica, want in 1973 werd het nog gedwongen te stoppen met haar commerciële radioactiviteiten. ‘Bij het afscheid nemen van Veronica, sterft ook een beetje de democratie in Nederland. Dat spijt mij… voor Nederland’, sprak wijlen mister Veronica Rob Out. Nu, in 2009, is Veronica nog altijd springlevend. Retecommercieel als mannenzender op tv en als gouwe ouwe zender op de radio. Na ruim 30 jaar in het publieke bestel, ging Veronica in 1995 eindelijk echt commercieel door eerst samen te gaan met RTL, probeerde het later tot twee keer toe zelfstandig, om vervolgens opgenomen te worden in die andere commerciële zendergroep: SBS.


Bravoure en rumour


Begrijpt iemand het nog? De grillige levensloop van Veronica is exemplarisch voor commerciële tv-initiatieven in Nederland. Het gaat gepaard met bravoure, rumoer en amateurisme. Wie herinnert zich niet het échte begin van de commerciële kabeltelevisie in Nederland? De eerste uitzending van RTL Veronique, het latere RTL4.


We schrijven 2 oktober 1989 en we zien Catherine Keyl in een afzichtelijk zwarte galajurk en de van Veronica afkomstige radio-dj Wessel van Diepen. Samen heten ze in het Engels ‘heel Luxemburg en Nederland welkom’. Irene Moors presenteert dagelijks Telekids. Patty Brard immiteert Bananasplit. Daphne Deckers doet de videoclips en Jan de Hoop presenteert een op Amerikaanse leest geschoeide ontbijtshow met vooral veel nieuwsbeelden van internationale persbureaus. De redactievergaderingen van het RTL Nieuws vinden plaats tussen de verhuisdozen in een veel te kleine Hilversumse villa.


In de maanden voor de eerste uitzending was het nog maar de vraag of Veronique het zou redden. TV 10, het andere commerciële tv-kanaal dat aaste op toelating op de Nederlandse kabel, had betere papieren. Immers, de tv-sterren van dat moment – Hennie Huisman, André van Duin en Ron Brandsteder – stonden te trappelen om mee te doen. Allemaal ingegeven door de wens van hun ontdekker, de door het volk gewaardeerde, maar door de grachtengordel beschimpte koning van het tv-amusement: Joop van den Ende. De tv-producent maakte tot dan toe braaf zijn showbizquizzen en 1-2-3-shows voor de publieke omroepen, maar wilde meer. Zeven dagen per week, zijn eigen zender, met zíjn sterren en zíjn bedachte formats.


Politiek


Het bleek een stap te ver. Voor een puur Nederlandse commerciële zender waren de geesten nog niet rijp in 1989: de politiek stak een stokje voor Van den Ende’s droom. De sterren stonden op straat en Van den Ende verloor al zijn productieklussen bij de publieke omroep. Een groot drama. Tot overmaat van ramp mochten de branieschoppers van het ‘Luxemburgse’ Veronique dus wel door. Gelukkig voor Joop wisten de Nederlandse kijkers deze zender vol B-garnituur niet te vinden; de kijkcijfers vielen tegen. In het vroege voorjaar vielen Van den Ende en Veronique elkaar in de armen. De sterren kregen hun thuis, Veronique werd 4 en Van den Ende had zijn gedroomde sterrennet alsnog.


Dat moest zijn partner in crime, tv-producent John de Mol, nog maar zien te bolwerken. Ook De Mol speelt een grote rol in de geschiedenis van de commerciële televisie in Nederland. Met Van den Ende deelde hij de zucht naar beter en meer. Samen zetten ze in 1994 hun productiehuizen voort in Endemol, dat nu nog altijd – al zijn beide oprichters er niet meer bij betrokken – één van de grootste producenten ter wereld is.


Talpa


Net als Van den Ende droomt De Mol van een eigen zender. Verlost van lastige opdrachtgevers en onophoudelijk formats uitproberen. Mislukte initiatieven zoals een samenwerking met Veronica en de faliekant mislukte sportzender Sport 7 in 1996, brachten hem niet op een ander spoor. Nee, hij moest en zou zijn eigen sterrennet. In 2005 lukt hem dat opnieuw; daar was Talpa.


Hier herhaalde zich de geschiedenis van TV 10. De sterren stapten allemaal over naar de man die hen had ontdekt dan wel opgeleid. Met veel geld in kas móest dit wel een succes worden. Maar ook hier werd het Nederlandse volk onderschat. Net als bij Sport 7 was men onvermurwbaar. Hoezo ‘Talpa Niet Te Missen’? Nee, de Nederlanders laat zich geen onmisbaar geacht kanaal opdringen. En weer stonden honderden werknemers en sterren op straat.


Heeft al die min of meer verspilde energie nog ergens toe geleid? Toch wel. De commerciële televisie heeft tv-makend Nederland wakker geschud. Want RTL Nieuws gaf het NOS Journaal een schop onder de kont. Hart van Nederland dwong de publieke actualiteitenrubrieken weer eens naar het eigen land te kijken. Zonder RTL’s Barend & Van Dorp geen Pauw & Witteman. Zonder RTL Boulevard geen De Wereld Draait Door.


En de kijkers? Die leerden dankzij al die commerciële kanalen koken, zingen, dansen, klussen, spijt betuigen en liefhebben. Koken met Sterren, Klussen met Nico, Zingen met Idols en Dansen with the Stars. Ze leerden opnieuw liefhebben dankzij Robert ten Brink en streken met de hand over het hart dankzij Caroline Tensen. Het voeren van een goed gesprek kon eigenlijk ook best goed op een gesponsord kanaal, zo bewezen Ischa Meijer, Jeroen Pauw, Catherine Keyl, Frits Barend en Henk van Dorp.


Uitwisselbaar


Zo lijkt de commercie binnen de tv-wereld anno 2009 geaccepteerd. Presentatoren van de publieke en commerciële omroepen zijn volledig uitwisselbaar. Hun programma’s zien we het ene seizoen nog bij RTL of SBS, en het volgende moment staan ze in de schema’s van de publieken. Commerciëlen doen het omgekeerde en laten voormalige publieke sterren stralen in een gesponsorde omgeving.


Dit gaat door tot op de dag van vandaag. Met de digitale revolutie op de loer trekken de commerciëlen en publieken nu hand-in hand op in een voortdurende poging het Nederlandse volk te vermaken, in goede en crisistijden.

Entertainment, met een vleugje journalistiek. Het pionierswerk van John, Joop en de Veronicanen was niet voor niets. En dat is best een feestje waard.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden