Coming kid

Zijn toon is warm, rond en melancholiek. De Groningse jazzmuzikant Ben van Gelder ( 25 ) geldt als een groot talent. In New York timmert hij aan de weg, hopend op een Europese doorbraak.

'Okay, we got it'. Tevreden gespt Ben van Gelder (25) zijn altsaxofoon los en ordent de papieren op de muziekstandaard. Om hem heen in een repetitieruimte van de New School for Jazz and Contemporary Music zitten zes andere muzikanten. Hier aan de 13th Street in Manhattan heeft Van Gelder voor de tweede keer gerepeteerd met zijn septet. De Groningse saxofonist gaf aan de door hem zelf geformeerde gelegenheidsband aanwijzingen in tempo, complimenteerde zijn bassist ('mooi zoals je inkwam') en legde helder aan zijn gitarist uit dat als er geen specifieke aanwijzingen in de partituur stonden, hij gewoon akkoorden moest blijven spelen.


Het is donderdagmiddag 26 juni en warm in New York. Een dag later zal Van Gelder, begeleid door een trompettist, tenorsaxofonist, gitarist, vibrafonist, bassist en drummer de muziek die hij in opdracht van de New Yorkse Jazz Gallery componeerde, daadwerkelijk gaan uitvoeren. Op zaterdag volgt een tweede optreden. Zijn rol van bandleider gaat hem goed af, maar het is nog even wennen.


'In anderhalve maand een uur nieuwe muziek componeren en ook nog voor een septet, je weet niet waaraan je begint', zegt hij, terwijl om hem heen iedereen zijn bladmuziek bij elkaar veegt. 'Ik heb niet alleen mijn eigen partijen uitgeschreven, maar ook die voor alle andere instrumenten. Wat een klus, ik begrijp niet hoe dat bij een bigband werkt, ik vind zeven man al zo veel.'


Het was zwaar en keihard werken, maar dat heeft hij zichzelf enigszins aangedaan. Met een kleinere band had hij het zich gemakkelijker kunnen maken. De opdracht was een nieuw stuk van een uur componeren en uitvoeren. Maar in zijn hoofd zat al langer het idee om iets voor een groot ensemble van een man of zeven, acht te componeren.


Dus nam Van Gelder de opdracht maar al te graag aan. Na veel optredens in maart en april liet zijn agenda in mei toch een gaatje toe. Hij zocht passende muzikanten, veelal medestudenten uit de tijd dat hij zelf nog aan de New School studeerde, en ging als een razende aan de slag. Hij was vastbesloten zich nog meer in de kunst van het componeren te bekwamen. Want dat is waar hij zich de laatste tijd vooral op wil toeleggen, een eigen stem vinden als componist. 'Niet dat ik me niet kan verbeteren, maar ik heb het gevoel dat ik op mijn instrument mijn eigen geluid als improvisator heb gevonden, dus nu wil ik me vooral op het schrijven gaan toeleggen.'


Een nieuwe fase in de loopbaan van de pas 25-jarige altsaxofonist dient zich met de opdracht aan. Van Gelder geldt al jaren als een van de beste, oorspronkelijkste jazzmuzikanten van zijn generatie. Hij won belangrijke prijzen zoals en onderscheidingen zoals het Stan Getz/Clifford Brown Fellowship en de Deloitte Jazz Award. Vorig jaar bereikte hij de halve finale van de prestigieuze Thelonious Monk Saxophone Jazz Competitio in Washington.


Ook speelde hij samen met spraakmakende muzikanten als trompettist Ambrose Akinmusire en pianist Aaron Parks en maakte een paar bejubelde albums (Frame Of Reference, 2011 en Reprise, 2013). In binnen- en buitenland wordt zijn warme, melancholieke, ronde toon als bijzonder ervaren, en vergelijkt men zijn spel met dat van Lee Konitz.


Vandaag speelt Van Gelder op North Sea Jazz eerst met zijn eigen band, om later op de avond mee te blazen met gitarist Reinier Baas. Peter Schlamb, vibrafonist in de band van Van Gelder, verheugt zich daar twee weken eerder in New York al enorm op. 'Het is voor ons Amerikanen echt bijzonder om in Europa te spelen, want daar gebeurt het', zegt hij met hetzelfde enthousiasme waarmee Van Gelder zegt dat hij als Europeaan juist naar New York werd getrokken.


Verwarrend? Volgens Van Gelder is het helder: als je jezelf wilt ontwikkelen en scholen in de jazz kun je dat het beste in New York doen. De opleidingen zijn er goed en er wonen veel muzikanten die elkaar volop inspireren. 'Maar het geld wordt vooral buiten New York verdiend, op podia en festivals in Europa. Er zijn hier te weinig podia en er is ook eigenlijk geen geld voor jazzmuziek.'


Bovendien is New York hartstikke duur, zo weet Van Gelder. Hij woont en werkt nu al voor het vijfde jaar in de stad die hem al op zeer jonge leeftijd aantrok. In 2010 is hij korte tijd teruggekeerd naar Nederland voor zijn studie aan de UvA.


Sinds anderhalf jaar heeft hij een appartement in Brooklyn dat hij met twee anderen deelt, om de kosten te drukken. Hij heeft huisvesting gevonden in een voormalige naaifabriek aan de oostkant van het hippe Williamsburg.


Met de metro is hij in een kwartier in Manhattan. Op zijn 16de bezocht hij New York voor het eerst, samen met zijn oudere broer Gideon, toen al een vooraanstaand pianist in de Nederlandse jazz.


'Ik had nog dat romantische beeld van New York als hoofdstad van de jazzmuziek. Hier zou het toch allemaal moeten kunnen gaan gebeuren. Het was toch een hele stap van Groningen naar New York.'


De keuze voor de altsaxofoon kwam door de invloed die zijn vader op hem had. Van Gelder had eerst piano leren spelen, maar wilde overstappen op een blaasinstrument, trompet of sax. 'Mijn vader zei dat een trompet vreselijk moeilijk te bespelen was, fysiek heel veeleisend, alsof je een bonk staal aan je mond zet.'


Bovendien waren er toen de jonge Ben voor de keuze stond net een paar saxofonisten in opkomst die een goede inspiratiebron bleken. Joris Roelofs, Lars Dietrich en Benjamin Herman. 'Benjamin zag ik in New Cool Collective spelen toen ik 12 was. Hij maakte veel indruk.'


Met alle drie onderhoudt Van Gelder tot op de dag van vandaag contact. Dietrich wees hem in New York de weg terwijl Herman altijd op de achtergrond als een soort mentor aanwezig is gebleven met zijn 'enthousiasme, charisma en vooral weergaloze spel'.


Maar wilde hij ook maar iets bereiken in New York, zo realiseerde hij zich al tijdens zijn eerste bezoek, dan moest hij alle kansen aangrijpen en vooral keihard werken. 'Van Lars leerde ik hoe belangrijk discipline is. Die zei 's nachts om drie uur doodleuk dat hij om zeven uur zou opstaan om te gaan studeren.


'Ook aan de piano gaan zitten componeren als je geen zin hebt. Techniek verbeteren, lange noten, etudes en solo's leren, altijd was ik bezig, wat geen enkele moeite kostte, want ik vond het leuk.'


En het leverde al snel wat op want 'gewoon door auditie te doen' werd Van Gelder, 17 jaar oud, niet alleen aangenomen op de New School for Jazz and Contemporary Music (een conservatorium op academisch niveau), hij kreeg gedurende drie jaar zelfs een studiebeurs. 'Ik leerde al snel dat muziek maken niet alleen over techniek en studeren gaat, maar ook om persoonlijkheid. Je hoort bij wijze van spreken aan de klank hoeveel levenservaring een saxofonist heeft. Als 17-jarige had ik die nog te weinig, je moet dus de tijd nemen.'


Dat bleek aanvankelijk best lastig. 'Ik had het idee het wel even snel te gaan maken hier, als ik maar de juiste mensen leerde kennen. Maar eigenlijk bestaat dat helemaal niet in New York, het maken als jazzmuzikant.'


Al heeft hij de wens om het snel te gaan maken van zich afgeworpen, voorlopig wil hij nog wel blijven.


'Je kunt even aandacht krijgen, maar die is zo weer weg, je moet gewoon een hele lange adem hebben en proberen de juiste mensen om je heen te vinden.'


Dat is Van Gelder aardig gelukt. Op de New School mogen leerlingen eigen docenten uitzoeken, wat voor Van Gelder resulteerde in lessen thuis bij een van zijn helden: Lee Konitz.


Samen met Lars Dietrich speelde hij eens in de Jazz Gallery een bigbandproject van saxofonist David Binney, wat hem weer in contact bracht met de naamgever van dit podium, een non-profitorganisatie die naast het uitbaten van het jazzpodium compositie-opdrachten aan jonge, talentvolle muzikanten verstrekt. Met een zekere regelmaat speelde Van Gelder sinds 2007 op dit voor jazzmuzikanten zeer belangrijke podium, wat uiteindelijk resulteerde in Van Gelders septet-opdracht.


Erg uitnodigend oogt de toegang vrijdagavond niet. De Jazz Gallery heeft een plek gevonden op de vijfde etage van een leegstaand winkelpand op Broadway, ter hoogte van de 27th Street. Winkels met roestige gesloten rolluiken domineren in deze buurt het straatbeeld.


'Komt u voor de Jazz Gallery? Neem de lift naar de vijfde etage', wijst een jongeman de vertwijfelde bezoeker bij de ingang van nummer 1160 de weg. Het stuk dat hij die vrijdag en zaterdag vier keer speelt, heet Among Verticals, zo blijkt uit het programmaboekje dat de bezoekers tijdens de eerste voorstelling ontvangen.


Met ongeveer twintig man publiek is het niet erg druk, maar het is pas de eerste voorstelling. Van Gelder was er op voorbereid. Het studiesemester is al lang voorbij, de meeste studenten, van wie de Jazz Gallery het vooral moet hebben, zijn de stad uit.


Binnen blijkt de Jazz Gallery een keurig witgeschilderd zaaltje met portretten aan de muur. Voor het podium staan zo'n honderdvijftig klapstoeltjes. Het is dan wel niet druk, de aandacht is er. Van Gelders Among Verticals bestaat uit zes stukken. Het eerste nummer, Silver/Grey, kennen we nog van de repetitie. Behalve als bandleider die met knikjes zijn muzikanten aanstuurt is Van Gelder ook actief op altsax (en heel kort op basklarinet).


Gitarist Travis Reuter speelt een zeer aanstekelijk ostinato maar het zijn meteen Van Gelder en vibrafonist Peter Schlamb die als solist de meeste aandacht opeisen. Van Gelder bestudeerde voor zijn opdracht onder meer het werk van componist Morton Feldman, de composities doen eerder klassiek aan dan jazz, wat volgens Van Gelder ook een beetje komt doordat tijdens zo'n eerste set iedereen nog aftastend is.


'Er is in de partituur steeds ruimte voor improvisatie gelaten', legt hij de volgende dag thuis in Brooklyn uit, gezeten naast zijn vleugel, 'maar het gaat wel steeds om de compositie als geheel, niet om de solo's. In de tweede set kwam iedereen al veel meer los, toen waren de contouren van elk stuk duidelijk en werd de invulling meteen twee keer beter, dat zal vanavond nog beter gaan.' Een beetje raar is het wel, vindt hij. 'Nog twee keer doen we dit, en dan is het klaar. Gaat iedereen weer andere dingen doen.'


Maar dat maakt jazz ook weer zo leuk, voegt hij er aan toe, altijd bezig met iets nieuws, nooit in herhalingen vallen. Een instituut als de Jazz Gallery heel belangrijk in het sturen van muzikanten. 'Je moet vervolgens alles zelf uitzoeken, met wie, hoe en wat, maar dat hoort nu eenmaal bij jazz, niemand die je kan vertellen hoe alles in elkaar zit. Dat maakt het ook zo boeiend.'


Het zijn ook opdrachten zoals deze van de Jazz Gallery die zijn muzikantenbestaan bijzonder maken. 'Van dit soort optredens moet ik het hier vooral hebben. Je hebt een paar jazzpodia zoals Smalls en Cornelia Street Cafe en een legendarische club als Village Vanguard, die nog steeds het summum van de underground vertegenwoordigt. Het is lastig om daar tussen te komen, meestal moet je eerst door iemand anders worden gevraagd. Dus moet je zorgen dat je hier bent. Als je er niet bent, is de kans klein dat de aandacht jouw kant op gaat'.


En al heeft zijn deelname aan de 'Residency Commissions 2013-2014' van de Jazz Gallery weliswaar veel hoofdbrekens gekost, uiteindelijk is hij blij met het resultaat. De voorstellingen op de tweede dag pakken beter uit, het is opmerkelijk te zien hoe de muziek is gaan leven in zo'n korte tijd. De ruimte voor improvisatie wordt beter benut, de stukken klinken minder stijfjes en ook het samenspel van Van Gelder met zijn trompettist en tenor-saxofonist gaat vloeiender. De pakkende themaatjes van Van Gelder klinken ook voller. Het publiek (weer zo'n man of twintig) is enthousiast en doet zich deze zaterdagavond tijdens de vierde en laatste voorstelling te goed aan zelf meegebrachte flessen bier en prosecco.


Van Gelder is gaandeweg meer gaan lachen tijdens het spelen. Hij geniet zichtbaar van een spectaculaire vibrafoon-solo van Peter Schlamb en lijkt aangenaam verrast van de losbandigheid die trompettist Jonathan Finlayson zich ineens permitteert.


Best zonde dat het nu gedaan is, denk je na afloop. En had Van Gelder zijn ruim een uur durende Among Verticals niet graag aan meer publiek willen laten horen?


Hij is voldaan, zegt hij na afloop. Met publieksaantallen houdt hij zich helemaal niet bezig. 'Ik was eigenlijk alleen maar benieuwd of en hoe het stuk zou werken, en met het resultaat ben ik heel blij. Er is echt een last van me afgevallen. En nu weer verder.'


Plannen heeft hij genoeg. Hij wil een kwartetplaat maken met twee blazers, bas en drums, daarna wil hij door met een groot ensemble, zoals waarmee hij nu speelde. 'Alles wat ik nu heb gecomponeerd, kan ik goed gebruiken, en dat is genoeg materiaal voor een hele plaat.'


Maar eerst wacht Ben van Gelder nog een ander klusje. Hij vertrekt daags na de uitvoeringen naar Nederland, onder meer voor zijn optreden op North Sea Jazz, en moet zijn kamer in orde maken, die tijdelijk in onderhuur zal gaan.


Lees verder op pagina V4


1988Geboren in Groningen


2003Eerste optreden op North Sea Jazz met de band van Joris Teepe


2004Wint met broer Gideon eerste prijs en publieksprijs Prinses Christina Jazz Concours


2005 Ontvangt de Stan Getz/Clifford Brown Fellowship


2006Studie New Yorkse universiteit New School for Jazz and Contemporary Music


2007Wint Deloitte Jazz Award


2010 Amsterdam, studie UvA


2011 Debuutalbum Frame Of Reference


2012 Terugkeer naar New York


2013 Tweede album Reprise


201415/9 in de halve finale van de Thelonious Monk International Saxophone Competition.


Vervolg van pagina V2








Gijsbert Kamer:


'Wordt al jaren geroepen, omdat met name de popprogrammering sterk is toegenomen. Maar vergeleken met bijvoorbeeld Montreux Jazz is North Sea Jazz nog behoorlijk stijlvast. De flirts met pop en bijvoorbeeld Afrikaanse muziek is ook te verklaren uit het feit dat er domweg te weinig grote jazznamen zijn om de grootste festivals mee te vullen. De generatie grote pioniers (Miles Davis, Art Blakey, Dizzy Gillespie) is flink aan het uitdunnen. Overigens is het aanbod nieuwe, steengoede jazz ook dit jaar heel groot, In Rotterdam. Dus mag North Sea Jazz nog altijd een jazzfestival worden genoemd.'


North Sea Jazz mag geen jazzfestival meer worden genoemd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden