Column

Columnist toonde zich deemoedig

De ombudsvrouw behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele pagina's en journalistieke aanpak. Deze week: Net als online had de redactie zich ook in de papieren krant kunnen verontschuldigen voor de pijnlijke fout.

De foto van een transport naar Auschwitz met daarop het Sinti-meisje Settela Steinbach. Zij stierf in de gaskamer. Beeld Herinneringscentrum kamp Westerbork

Wie kort voor zaterdag 2 mei de woorden 'Westerbork' en 'veewagon' in het zoekveld van Google tikte, kreeg als eerste treffer een verslag van een basisschool op het scherm. Die verhaalt over een film van een joods gezin uit Gieten, de familie Meijer, dat 'in een veewagon naar kamp Westerbork' werd gebracht. Een ander zoekresultaat toont het iconische beeld van Settela Steinbach, het meisje dat nog een blik naar buiten werpt voordat de wagondeuren sluiten.

'Je hoeft echt geen treindeskundige te zijn om te zien dat de gedeporteerden niet in een personenrijtuig maar in goederenwagons worden vervoerd', schrijft Dirk Mulder, directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork later - nadat de omstreden column van Peter Middendorp in Vonk is verschenen.

'Had ik toch nog maar even gegoogeld', verzucht de redacteur, die het stuk met de columnist had doorgesproken. Middendorp wilde betogen dat de Holocaust geen overdrijving of intensivering behoeft, dit zou alleen maar afbreuk aan de verschrikkingen doen. Het tentoonstellen van een veewagon in Westerbork stond daar volgens hem symbool voor, omdat de directeur tegen de NOS had gezegd dat die niet origineel zou zijn. Bovendien waren er vanuit Westerbork geen joden met veewagons vervoerd, meende hij (ten onrechte). Had de directeur dat werkelijk gezegd, verifieerde de redacteur. Nadat hij tweemaal een bevestiging kreeg, zag hij verder geen reden aan de juistheid te twijfelen. 'Dat had, vind ik nu, wel gemoeten.'

(Tekst loopt door onder video.)

Wie na 2 mei zoekt op 'Westerbork' en 'veewagon' krijgt heel andere resultaten te zien. De eerste treffer levert een citaat op van Mulder: 'Column Middendorp over veewagons 'tegen het schandelijke aan'.' Middendorps bewering dat er vanuit Westerbork geen joden in veewagons zijn vervoerd, is niet waar. Zijn metafoor - 'een leugen in het landschap' - klopt evenmin. Niet de veewagon, maar de column zelf is een 'leugen', zo luidden de reacties.

Zodra Middendorp en de redactie de fout opmerkten, werd de column van de site gehaald. De redactie bood haar 'verontschuldigingen aan voor deze pijnlijke fout' en Middendorp zelf ging in een apart stuk diep door het stof. Hij had zich gebaseerd op een verslag van de NOS, maar daaruit onjuist geciteerd en cruciale informatie over het hoofd gezien. 'Ik weet niet precies hoe het is gekomen - verstandsverbijstering, tunnelvisie, eenzijdige gerichtheid op zaken die mijn ideeën bevestigden, of domweg te stom om zaken nog eens goed te controleren. Ik heb er in elk geval een gruwelijk potje van gemaakt en ik schaam me daar flink voor.' Hij sloot af met excuses aan de krant, de lezer, Kamp Westerbork en directeur Mulder.

Maandag 4 mei stond de spijtbetuiging ook in de fysieke krant prominent op pagina 2. In de inleiding waren de excuses van de redactie evenwel vervangen door het woord 'betreurt'. De inleiding op de site komt van Vonk, die in de krant geeft de officiële lijn van de hoofdredactie weer. 'De fout ligt in de eerste plaats bij Middendorp', zegt de hoofdredacteur. 'Hij heeft zijn excuses goed verwoord. Door de plek in de krant doen we recht aan de ernst van de fout.'

Deze manier van rectificeren kent geen precedent. Vergelijkbare situaties zijn er ook niet. Zo bood de hoofdredactie in 1996 op de voorpagina excuses aan voor een verzonnen artikel van een medewerker. Dat was een redactioneel stuk, geen column. In 1998 zegden tachtig abonnees de krant op nadat een columnist het gedrag tijdens de Gay Games 'weerzinwekkend' noemde. Inhoudelijk nam de hoofdredacteur afstand van die mening, maar hij verdedigde evenzeer de columnistenvrijheid. Nu gaat het niet om een opinie, maar om een fout. In wezen is het gemakkelijker daarover toegeeflijk te zijn.

Sommige redacteuren hadden het sjieker gevonden als de hoofdredacteur het excuusstuk had gesigneerd. Het is begrijpelijk dat de columnist in allerijl een stuk voor de site schreef. Dat past bij deze tijd, waarin artikelen en '#ophef' snel online worden verspreid. En wie kan adequater uitleggen hoe een fout tot stand kwam dan de columnist zelf?

Bij redactionele fouten, een collectief falen, is de hoofdredactionele aansprakelijkheid helder. Bij columnisten is die diffuser. Anders dan verslaggevers schrijven zij op persoonlijke titel, ze verkondigen niet per se de mening van de krant. Natuurlijk moet de redactie voorkomen dat zij onzin verkondigen, maar in columns zijn feiten bouwstenen van een mening en zal een eindredacteur minder snel informatie checken en ingrijpen. De scheidslijn lijkt zo simpel - meningen zijn vrij, feiten heilig - maar blijkt vaak een mijnenveld.

In het geval van de veewagons ging het om een evidente fout, die 'voorkomen had moeten worden', vinden sommigen. Hoewel de spijtbetuiging op sociale media veel lovende reacties opriep ('dat zie je niet vaak!'), was daarmee de kous niet af. Een opvallend aantal lezers verwees naar het indrukwekkende optreden van Sobibor-overlevende Jules Schelvis, dat zondagavond werd uitgezonden. Hij vertelde over zijn treinreis naar de hel, van Westerbork naar Sobibor - in een veewagon.

De krant had excuses moeten maken aan de overlevenden en nabestaanden, vindt Mulder. 'Wij hebben dat overwogen, maar oordeelden dat we onszelf en de kwestie dan te groot en belangrijk zouden maken', aldus de hoofdredacteur. Daarbij had Middendorp de directeur aangevallen en geenszins de nabestaanden.

Daarmee gaat hij voorbij aan de betekenis van 'veewagon' voor overlevenden, zegt Mulder. Het woord drukt uit hoe mensen zich behandeld hebben gevoeld. 'Middendorps zin over de personenrijtuigen als deportatiemiddel werd ervaren als een ontkenning van dit proces van ontmenselijken en depersonifiëren. Dat verklaart de felheid van de reacties van overlevenden en nabestaanden.'

Jules Schelvis in 2009. Beeld epa

Dat verklaart de gekwetstheid die uit mailtjes aan de redactie sprak.

Middendorp schreef een broodnodige, openhartige en deemoedige column. Vanwege de gevoeligheid van het onderwerp plaatste de redactie deze op een prominente plek. In het verlengde daarvan had zij in dit uitzonderlijke geval ook zelf haar verontschuldigingen kunnen aanbieden, zoals online is gebeurd. Daarmee onderkent de redactie haar eigen verantwoordelijkheid - nu werd die vooral bij de columnist gelaten - en had zij enig leed kunnen verzachten.

Verder vind ik het onverstandig dat de veewagoncolumn van de site is verwijderd. Het onlinearchief wordt verminkt en het is slechte service aan de lezer die wel de excuuscolumn kan lezen, maar niet het brondocument. Dat zweemt naar geschiedsvervalsing en daar is deze gevoelige discussie niet bij gebaat. Mijn advies: plaats de column weer online met een opvallende rectificatie die verwijst naar het excuusstuk. Opdat van elke fout geleerd kan worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden