Code Rood

Wie nog illusies koesterde over prostitutie, kan daar voorgoed afscheid van nemen. Vijf documentaires op het IDFA tonen de harde werkelijkheid van betaalde seks. Ook de vrolijke 'ouwe hoer' Martine Fokkens werd 'achter het raam geslagen'.

Of het haar droom was achter de ramen te zitten, wil de bezoekende welzijnswerker weten. 'Nee natuurlijk niet!', antwoordt de 69-jarige Martine Fokkens direct. Fokkens werkt al meer dan vijftig jaar op de Amsterdamse Wallen - 'met veel plezier en lol hoor.' Maar als ze het mocht overdoen, dan deed ze 't anders. Het was haar man die haar op jonge leeftijd in de prostitutie dwong: 'Hij heeft me letterlijk en figuurlijk achter het raam geslagen.'


Martine Fokkens en haar tweelingzus Louise zijn de sterren van Ouwehoeren (Meet the Fokkens), een documentaire van Rob Schröder en Gabrielle Provaas. Het zijn markante vrouwen, met veel humor en levenslust. De koninginnen van de Wallen, worden ze wel genoemd. Onder de titel Ouwehoeren schreven ze ook een boek over hun belevenissen, waarin malle klanten figureren als Leipe Loetje, Snelle Nelis en natuurlijk ook de Kapelaan.


Maar zo kleurrijk en nostalgisch als dat allemaal klinkt, zo triest is de film soms ook. Uit huis geplaatste kinderen, financiële problemen, sociale uitsluiting; het leven van Martine en Louise was bepaald geen pretje. En hoewel er vroeger nog saamhorigheid was op de Wallen, is dat door de opkomst van de vrouwenhandel en grote criminele bendes allang verdwenen.


Ouwehoeren is niet de enige film over prostitutie die op het IDFA te zien is. Vier andere recente documentaires gaan er ook over, en in nog meer films komt het indirect aan de orde. Het thema, hoe oeroud ook, lijkt actueler dan ooit; internationaal neemt de vrouwenhandel schrikbarend toe. De sector verhardt en de misstanden zijn enorm. Prostitutie vergoelijkend blijven zien als een normaal onderdeel van de economie, 'het oudste beroep ter wereld', raakt langzaam uit de mode.


Een nieuwe Prostitutiewet, die binnenkort door de Eerste Kamer wordt behandeld, heeft het debat ook in Nederland aangewakkerd. 'Fatsoensrakkers' als de Amsterdamse wethouder Lodewijk Asscher, die al jaren een kruistocht voert tegen de criminaliteit op de Wallen, staan tegenover liberalen die vinden dat prostitutie 'er nu eenmaal bijhoort.' Voor de ene groep gaat de nieuwe, aangescherpte wet nog lang niet ver genoeg; prostitutie zou helemaal verboden moeten worden, net als in Zweden of Noorwegen. Anderen zijn bang dat de problemen daardoor alleen maar zullen toenemen.


De films op IDFA doen aan het politieke spel niet mee. Zorgvuldig onthouden de filmmakers zich van een duidelijke stellingname, of zelfs een moreel oordeel. Maar documentaires als Whore's Glory, een drieluik van de Oostenrijkse regisseur Michael Glawogger over prostitutie in diverse landen, of Giovanni Giommi's Bad Weather, over een bordeel in Bangladesh, tonen wel een onthutsende, afschuwwekkende werkelijkheid.


Natuurlijk, optimistische ideeën over betaalde seks komen in de films ook aan bod. Neem het cliché over de hoer uit roeping, de peeskampioene die haar werk uit vrije wil en volle overtuiging doet. Ze duikt één keer op, in Whore's Glory. 'Ik ben niet frigide, ik hou van seks. Ik word betaald om het fijn te hebben', zegt ze stoer. Maar de Mexicaanse vrouw die deze uitspraken doet, is overduidelijk crackverslaafd en in een vreselijke conditie.


Er zijn ook de hoerenlopers die beweren niet op zoek te zijn naar seks, maar naar genegenheid. De Duitser Tilman, uit de korte documentaire Tilman in Paradise van Julian Vogel, is er zo één. Hij werkte mee aan de film omdat hij wil laten zien dat prostitutie niet altijd smoezelig is. Maar zijn relaas is niet erg doorsnee. Tilman, een schoonmaker en barman, geeft elke maand het drievoudige van zijn salaris uit in het bordeel en verbrast zo de erfenis van zijn ouders. Hij doet het omdat hij hopeloos verliefd is op een van de meisjes, een verslaving is het. Buiten het bordeel speelt hij bij vrouwen weinig klaar: 'Ik heb nog nooit een orgasme gehad waarvoor ik niet betaald heb.'


De cynische stellingname dat alles in de wereld nu eenmaal te koop is, wordt bevestigd in Habana muda, een documentaire van de Franse regisseur Eric Brach. Hij maakte een portret van Chino, een knappe, jonge, dove Cubaan. Chino is getrouwd en heeft twee kleine kinderen. Om in hun onderhoud te voorzien, heeft hij een rijke Mexicaanse toerist aan de haak geslagen; met goedkeuring van zijn vrouw laat hij de man geloven dat het ware liefde is tussen hen. Liefde waar een prijskaartje aan hangt, dat wel - zowel voor de Mexicaan als voor Chino.


En dan is er nog het idee dat er aan sommige vormen van prostitutie een zekere glamour kleeft. Het komt aan bod in het eerste deel van Whore's Glory, dat zich afspeelt in een van de chiquere hoerententen in Bangkok. 'Fish Tank' heet de club, en zoals de naam belooft zitten de meisjes er achter glas, als in een aquarium. De bezoekende klanten kunnen ze inspecteren en selecteren. De luxe uitstraling van de club, gecombineerd met de pragmatische houding van de Thaise meisjes, geeft het geheel nog een zeker cachet, maar dat het hier in wezen om een veemarkt draait, kan niemand ontkennen.


Nog veel choquerender zijn het tweede en derde deel van Glawoggers indrukwekkende drieluik. De regisseur wist toegang te krijgen tot bordelen in Bangladesh en Mexico en mocht daar dagenlang filmen. Wat Glawogger toont, is een gestage afdaling in de hel: van de overbevolkte, lawaaiige gangen in Faridpur, waar vrouwen zeven dagen per week voor hun pooiers werken, tot de desolate straten in de criminele 'Zone' in het Mexicaanse Reynosa, waar de hoertjes leven en werken voor de crack.


Wie nog illusies koesterde over prostitutie, kan daar na het zien van Whore's Glory voorgoed afscheid van nemen. En anders is er nog Bad Weather, waarin de Italiaanse regisseur Giommi het leven op het Bengaalse eilandje Banishanta registreert. Het hele schiereiland is één groot bordeel, waar tientallen vrouwen vechten voor hun bestaan. Sommigen werden verkocht of verhandeld, anderen kwamen er vrijwillig, maar geen van hen kon ergens anders terecht. 'We zijn geen sekswerkers uit vrije wil', zegt een van hen. 'Allemaal zijn we het slachtoffer van uitbuiting.'


De films dringen diep door in de wereld van de betaalde seks. Ze tonen seksuele slavernij, mishandeling, uitpersing, en de fysieke en mentale aftakeling van vrouwen die dag in, dag uit worden vernederd. Maar de ergste misstanden blijven nog onzichtbaar. Voor harde informatie over de handel in (vaak minderjarige) vrouwen en hun paspoorten, de enorme hoeveelheid geld die daarin omgaat - waarvan niets bij de vrouwen zelf terechtkomt - en het geweld van de mensensmokkelaars kunnen de filmmakers niet zorgen. Daarvoor zijn mensenrechtenrapporten beschikbaar, of een van de vele non-fictieboeken die de afgelopen maanden over het onderwerp verschenen.


Wat de documentaires wel glashelder laten zien, is dat een mentaliteitsverandering noodzakelijk is. Prostitutie in 2011 is een ongelooflijk complex probleem; de tijd van Leipe Loetje en Snelle Nelis, die op de Wallen in een gemoedelijke sfeer aan hun gerief kwamen, is voorgoed voorbij. De seksindustrie is groter, onoverzichtelijker en vertakter geworden en de vrouwen worden meer uitgebuit dan ooit. Tegenwoordig heeft Martine Fokkens in haar peeskamer concurrentie van jonge vrouwen uit Hongarije of de Filippijnen, die gedwongen worden zestien uur per dag te werken. 'Die kinderen moeten weg daar. Terug naar hun moeders', zei Fokkens in een interview in Het Parool.


Niet alle prostituees voelen zich een slachtoffer. Zo wisselend als hun omstandigheden zijn, zo verschillend is hun kijk op het vak. Maar tegenover de schouderophalende Thaise vrouwen ('Werk is werk') en de nuchtere tweeling Fokkens ('De goeie mannen, daar doe je 't voor), staat de indringende noodkreet van een meisje uit Bangladesh: 'Waarom moeten vrouwen zo veel lijden? Is er geen andere weg voor ons? Waar kan ik naartoe?'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden