Code Blue: een opzettelijk ongemakkelijke film

'Ongemakkelijk' of 'bitter', waren de reacties in Cannes op de film Code Blue van de Nederlandse regisseuse Urszula Antoniak. Precies de bedoeling. 'Onprettige films hebben ook bestaansrecht.'

'Ik heb het waargemaakt!', zegt Urszula Antoniak, als ze wordt herinnerd aan haar uitspraak van een paar jaar geleden. 'Met mijn volgende film ga ik naar Cannes', zei ze toen stellig. Dat leek, zelfs na het grote succes van haar speelfilmdebuut Nothing Personal, wel erg optimistisch: Nederlandse films worden zelden geselecteerd voor Cannes, nog altijd het belangrijkste filmfestival ter wereld.

Maar Antoniak deed precies wat ze beloofde. Haar tweede speelfilm Code Blue werd geselecteerd voor de Quinzaine, een nevenprogramma van het officiële festival. Daar beleefde haar film in mei van dit jaar zijn internationale première. Het was 'spannend, gek en hysterisch', vertelt Antoniak over die ervaring. 'Ik heb genoten. Het is heel intens, je voelt dat je in het epicentrum van de filmwereld bent. Het publiek is veeleisend en keihard, je wordt er echt voor de leeuwen gegooid. Maar het is toch het perfecte festival voor mijn film.'

Weglopers
Dat Cannes hard kan zijn, bleek wel toen de eerste kritieken na de première binnenkwamen. Verhalen over grote aantallen weglopers tijdens de voorstelling en boze reacties deden al gauw de ronde. Ondanks de waarschuwing op een briefje bij de deur dat Code Blue mogelijk pijnlijke scènes bevat, bleek een deel van het publiek geshockeerd. In de wandelgangen werd gesproken over 'de meest gehate film van het festival'.

Uitgesproken positieve reacties waren er ook, vooral in de Franse pers. Maar de aanwezige Amerikaanse media (zie kader onderaan) hadden het minder op Antoniaks film. In recensies werd Code Blue omschreven als 'bitter', 'onaangenaam' en 'gemaniëreerd'.

'Ik had wel ingecalculeerd dat ik geen goede kritieken zou krijgen in de Amerikaanse vakbladen', reageert Antoniak nuchter.

Vaktijdschriften als Variety en The Hollywood Reporter staan nu eenmaal niet bekend om hun liefde voor Europese kunstzinnige films - die worden vaak afgeserveerd als moeilijk, traag en onverkoopbaar. 'Het is wel raar dat juist die zakelijke bladen zo belangrijk zijn in Cannes', vindt Antoniak. 'Terwijl het in de selectie draait om kunstzinnige films, en zeker niet alleen om de markt.'

Moddergooien
De felle toon van sommige recensies, die viel haar wel tegen. 'Van een goede kritiek kun je leren, daar wil ik graag over nadenken. Maar sommige kritiek vond ik onder de maat. Moddergooien, daar heb ik niks aan, en dat doet me ook niks.'

Antoniak is hoe dan ook niet het type om wakker te liggen van slechte recensies. Ze is trots op haar film, zegt ze, en ze legt graag uit waarom.

Code Blue draait om een verpleegster, de gereserveerde Marian (een dappere, sterke rol van de Vlaamse actrice Bien de Moor), die werkt op een afdeling met terminaal zieke patiënten. Ze is goed in haar werk - misschien wel iets te goed, want wanneer ze aanvoelt dat een patiënt niet wil leven, helpt ze hem met alle liefde een handje.

Buiten het ziekenhuis lijkt Marian nauwelijks te bestaan. Ze woont in een modern, steriel appartement vol onuitgepakte dozen. Vrienden heeft ze weinig, ze weet zich geen raad wanneer iemand haar aanspreekt. Toch begint ze te verlangen naar contact.
Marian, zo teder en betrokken maar ook zo rücksichtslos in haar werk, staat voor de dood, vertelt Antoniak. Ze is de vleesgeworden dood, die zich onder ons begeeft. 'Stel dat de dood een mens is geworden, vroeg ik me af. Wat zou ze vinden van ons leven? Wat voor intimiteit zou ze opzoeken? Zou ze zich aangetrokken voelen tot seks?'

De vertrouwelijkheid met haar patiënten vormt daarbij de sleutel. Antoniak: 'De enige vorm van intimiteit die Marian in haar leven heeft gehad, is die met de stervende mens. Mijn uitgangspunt was: sterven is de grootste intimiteit van het leven. Dat is zo ingrijpend, geen enkele andere vorm kan daar tegenop. Iemand die voortdurend in zo'n wereld van intimiteit verkeert, leeft eigenlijk boven ons leven, boven de werkelijkheid.'

Agressie

Dat haar film afkeer en soms zelfs agressie oproept, dat kan Antoniak best begrijpen. De scènes waarin Marian getuige is van een verkrachting, sperma uit een gebruikt condoom laat lopen of zichzelf bevredigt, zijn niet gemakkelijk om naar te kijken - om over de schokkende slotscènes nog maar te zwijgen. Maar haar publiek een prettig gevoel geven, dat was ook niet het doel van de regisseur.

'Code Blue is een ongemakkelijke, compromisloze film', zegt Antoniak. 'Dat mensen niet goed weten hoe ze zich daarbij moeten voelen, is precies wat ik wilde bereiken. Ik snap best dat niet iedereen naar zo'n film op zoek is. Maar het is wel erg gemakkelijk om het alleen maar als fout te zien, en de film daarom aan te vallen.'

Breed Publiek
'Cinema van de ervaring', noemt ze haar soort filmmaken. Cinema die sterke reacties oproept en aan het denken zet. Niet het verhaal is het belangrijkste, maar de ideeën die eraan ten grondslag liggen, en de manier waarop de kijker wordt geprikkeld.

'Natuurlijk bereik je daar geen enorm publiek mee. Je kunt nooit een arthousefilm maken voor een breed publiek. Als je de best mogelijke film wilt maken, houd je je niet bezig met het publiek, maar met de kwaliteiten van de film. Dat een deel van het publiek dan afhaakt, is logisch - dat is het gevolg van een film zonder compromissen. Het zou heel anders werken als ik een commerciële film had willen maken.'

Precies om die reden vindt Antoniak een deel van de kritiek op haar film onterecht. Ongemakkelijk? Natuurlijk. Duister en confronterend? Prima. Maar je moet bij haar niet aankomen met de klacht dat het zo lastig identificeren is met de hoofdpersoon, of dat de motieven van Marian niet helemaal duidelijk zijn. Want dat zijn de verkeerde criteria voor het soort film dat ze wilde maken: 'Ik vind het een slechte zaak dat kunstzinnige films worden afgerekend op een commerciële, mainstream esthetiek.'

Bestaansrecht

Wat Antoniak maar wil zeggen: ook onprettige films hebben bestaansrecht. 'Met Nothing Personal maakte ik een lyrische, mooie film, met hoop aan het einde - zoiets valt in de smaak. Maar er zijn ook films die een diepere, donkere laag van de mens aanboren. Het regime is tegenwoordig dat elke film hoop moet bieden en positief moet zijn. Je bent bijna verplicht om dat erin te stoppen. Maar denk eens aan het oude Griekse theater, met tragedies als Oedipus Rex. Daarvan kun je ook wel zeggen: jeetje mina, wel een depressief verhaal zeg, wat een freak, die Oedipus.'

'Als we alleen maar begrijpelijke, hoopvolle verhalen hadden, dan zouden de Griekse tragedies niet bestaan, dan zou Shakespeare's Richard III niet bestaan, dan zou Hamlet niet bestaan. Of neem een film als Taxi Driver. Wie weet precies waarom die vent zo geworden is?

Waarom zou je je altijd met een hoofdpersoon moeten kunnen identificeren? Wie kan zich identificeren met Richard III? Die man was het totale kwaad - ik herken me er niet in, maar ik vind het wel fascinerend om naar te kijken.'

De boosheid die haar film oproept, heeft ook te maken met het onderwerp: de dood is een taboe, en de combinatie van seks en dood maakt het geheel nog lastiger te verteren. Antoniak gelooft dat het vooral de dood is waar het publiek niet mee geconfronteerd wil worden.

Tedere dood
'In de westerse samenleving proberen we de dood zoveel mogelijk te vermijden en te vergeten. Als de dood al in films voorkomt, dan moet er een positieve draai aan worden gegeven, zodat we het daarna weer rustig kunnen ontkennen. We denken allemaal dat het leven geweldig is, en de dood slecht. Maar dat is niet zo. De dood is niet goed of slecht, het is een feit. Het is constant aanwezig. Het ligt zó dicht bij het leven.'

Antoniak spreekt uit ervaring. In 2004 verloor ze haar geliefde, de Poolse muzikant en scenarioschrijver Jacek 'Luter' Lenartowicz, aan kanker. Code Blue is gebaseerd op een kort verhaal van zijn hand. 'Weet je wat het mij geleerd heeft, die ervaring?', zegt ze. 'Hoe het mij veranderd heeft? Ik kijk nu anders naar mensen, want ik weet wat hen te wachten staat. Kwaad zijn op de dood heeft geen zin. De grote les die je kunt leren, is dat de dood onderdeel is van het leven. Het klinkt als een tegeltjeswijsheid, maar als je het hebt meegemaakt en het echt bij je binnengedrongen is, dan is dat een enorme verrijking.'

In Code Blue is de dood teder en het leven wreed. 'Het leven overwint de dood', zegt Antoniak, 'niet omdat het sterker is, maar omdat het wreder is.' Haar volgende film, vertelt ze, zal over verleiding gaan. 'Verleiding als een kunst, als een perfecte misdaad.' En ook dit keer ligt de lat hoog. Cannes heeft ze al bereikt - wat is de volgende stap? 'Ik ga gewoon de best mogelijke film maken.'

Code Blue gaat vandaag in première tijdens het Nederlands Film Festival in Utrecht, en is daar dinsdag en donderdag nog te zien. Vanaf 29 september is de film te zien in verschillende bioscopen.

Filmstills uit Code Blue. Beeld
Filmstills uit Code Blue.
null Beeld
null Beeld
null Beeld
null Beeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden