Coalitie van VVD, CDA, GL en D66: in Rheden werkt het al

'Heldere afspraken maken en elkaar wat gunnen, dat heeft hier gewerkt'

Gaat het VVD-informateur Edith Schippers lukken om een regeringscoalitie te smeden tussen VVD, GroenLinks, D66 en CDA? In de Gelderse gemeente Rheden kijken ze met meer dan gemiddelde interesse naar de ontwikkelingen in Den Haag, en met enige kennis van zaken. Want in Rheden (44 duizend inwoners) hebben ze al ruim zeven jaar een groenrechtse coalitie.

Raadszaal in het gemeentehuis van Rheden in de Steeg, met de zetels van de vier wethouders. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

In 2010 nam de VVD als grootste partij de lead en ging vrolijk in zee met GroenLinks, D66 en CDA. In 2014 zette D66 als winnaar van de verkiezingen de bestaande coalitie gewoon voort. 'De verstandhouding en resultaten waren goed', aldus D66-fractievoorzitter Dorus Klomberg. 'Een succesformule', aldus zijn GroenLinks-collega Tjwan Oei. Ook de ChristenUnie is coalitiepartner, maar zonder wethouder.

Hoe hebben ze dat in Rheden geflikt, waarover in Den Haag nu al bijna twee maanden wordt onderhandeld? Ook in de Gelders gemeente bij Arnhem zijn politieke en ideologische tegenstellingen tussen de partijen, met name tussen VVD en GroenLinks.

En natuurlijk is lokale politiek niet te vergelijken met nationale politiek. De beleidsonderwerpen zijn minder breed en ideologisch gekleurd. 'We zijn een sociale gemeente met veel natuur die prachtig ligt tussen IJssel en Veluwezoom', zegt VVD-fractievoorzitter Jaap Uijthof. 'We hebben geen ruimte voor nieuwe woonwijken of industrieterreinen of aanleg van wegen. Daarover hoeven onze verschillende visies in ieder geval niet te botsen.'

Maar kan Rheden wellicht toch niet een voorbeeld zijn voor Den Haag? Zijn er tips of lessen voor samenwerking te trekken?

Formatiepartners pareren kritiek Wijffels op 'Nederlandse Trump' Buma

'Daar klopt erg weinig van', vond Halbe Zijlstra. 'Iedereen doet z'n best er wat van te maken', was de reactie van Alexander Pechtold. 'We hebben het vertrouwen dat we mooie dingen voor het klimaat kunnen doen', zei Jesse Klaver.

Gun elkaar wat

GroenLinks wilde een windmolenpark in Rheden, de VVD niet. Uiteindelijk is afgesproken even niets met windmolens te doen. 'We hebben er wel twee dingen voor teruggekregen', zegt Tjwan Oei, fractievoorzitter van GroenLinks. 'Elk raadsvoorstel wordt op duurzaamheid getoetst. En we hebben behoorlijke stappen gezet in de richting van een circulaire economie.'

Zijn VVD-collega Jaap Uijthof: 'Duurzaamheid is inderdaad een item. We willen investeren in een zo duurzaam mogelijk zwembad in Velp. Dat geeft ook kansen aan ondernemers in onze gemeente.'

De VVD had op zijn beurt de lokale lasten verder omlaag gewild, maar heeft op dat punt water bij de wijn gedaan. 'De afvalstoffenheffing is wel gedaald, maar minder ver dan we wilden', aldus Uijthof.

Meer groen-rechts

Naast de gemeente Rheden zijn er nog zeker vier gemeenten met een groen-rechtse samenwerking. In Doetinchem, Papendrecht en Roermond wordt de coalitie wel aangevuld met één of meerdere andere partijen. In Rheden is ook de ChristenUnie coalitiepartner, maar die partij levert geen wethouder. In Papendrecht geldt dat voor GroenLinks. En in Roermond zitten praktisch álle partijen in het college, om de grootste partij (die van de voor corruptie veroordeelde ex-wethouder Jos van Rey) van het pluche te houden. In Gooise Meren - een gemeente die door een herindeling van Naarden, Bussum, Muiden en Muiderberg pas sinds 2016 bestaat is wel een zuivere groen rechtse coalitie aan de macht. In De Bilt liep een groen-rechtse samenwerking spaak. Daar stapte een VVD-wethouder op na gesteggel over de renovatie van een zwembad. Een lokale partij verving de VVD en regeert nu verder met CDA, D66 en GroenLinks.

Ze spreken liever niet van uitruil, maar van het vinden van gezamenlijke oplossingen. 'Je moet op zoek gaan naar de dingen die je binden', meent Dorus Klomberg, fractievoorzitter van D66. Hij had op sommige punten ook wel wat verder willen gaan, zoals in de participatie van burgers. Toch is hij tevreden over de stappen die zijn gemaakt. In het project 'Ik buurt mee' gaat de gemeente de wijken in en kunnen bewoners hun zegje doen, over losliggende stoeptegels of de doorgang van wegen.

Oei: 'Je moet ook niet denken in tegenstellingen. Ik kruip graag uit mijn GroenLinks-putje.'

Dorus Klomberg, fractievoorzitter D66.

Ook op sociaal beleid hebben de partijen elkaar gevonden. 'We zijn redelijk sociale VVD'ers in Rheden, dat helpt', aldus Uijthof. 'Het past bij het liberale principe dat we ook moeten zorgen voor de zwakkeren in de samenleving.'

De SP heeft als grootste oppositiepartij wel kritiek. 'In het sociaal beleid ligt de nadruk erg op eigen verantwoordelijkheid en zelfredzaamheid - een erg liberaal perspectief, dat ook door GroenLinks en CDA wordt gedeeld', aldus SP-fractievoorzitter Jorine Dirks. 'Dan denk ik: hé GroenLinks, dat kun je toch niet maken.'

Jaap Uijthof, fractievoorzitter VVD.

Mediastilte helpt

'Het politieke spel wordt lokaal anders gespeeld dan landelijk', constateert Uijthof. 'Als een landelijke partij iets aan de ander gunt, dan wordt het meteen breed uitgemeten in de media en komen onderhandelaars onder grote druk te staan. In Rheden zijn nauwelijks media. Daardoor kunnen we in relatieve rust onderhandelen over gezamenlijke oplossingen. In Den Haag is het veel meer op strijd gericht, elkaar een hak zetten. De media zijn een veel belangrijkere factor dan bij ons.'

Dat is onvermijdelijk, maar kan wel gevolgen hebben voor de uitkomst. Vandaar dat de informateurs en onderhandelaars in Den Haag zoveel mogelijk hun kaken op elkaar houden. 'De onderhandelaars in Den Haag liggen onder een enorm vergrootglas', beaamt burgemeester Petra van Wingerden (VVD). 'Die mediadruk maakt het wel lastiger. De rust hier is veel groter.'

Tjwan Oei, lijsttrekker GroenLinks

Twee partijen per thema

D66 introduceerde in 2014 bij de onderhandelingen een noviteit in Rheden: voor belangrijke onderwerpen als sociaal beleid of bestuurlijke samenwerking maakten twee partijen steeds een eerste 'bespreekdocument'. Daardoor hadden ten minste twee partijen elkaar al gevonden, en konden de andere partijen reageren.

Die aanpak heeft volgens D66'er Klomberg goed gewerkt: 'Je gaat met z'n tweeën op zoek naar oplossingen, anderen kunnen vervolgens aanhaken.'

Controversiële onderwerpen, zoals de windmolens, werden gewoon buiten het akkoord gelaten. 'Laat de ideologische verschillen liggen', aldus Klomberg. Oei (GL): 'Onze verkiezingsslogan luidde: bij ons tellen de mensen, niet de cijfers. Bij de VVD kijken ze meer naar de business case, de cijfers dus. Het mooie is dat we verschillende zienswijzen hebben, maar toch constructief kunnen samenwerken. Een aantal punten hebben we gewoon opengelaten.'

Wees open voor concessies

Oei geeft de partijleiders in Den Haag nog wel de tip open te zijn over de concessies die ze onvermijdelijk moeten doen. 'Tegen mijn achterban kan ik zeggen: dit hadden we niet gedaan als we niet met de VVD in het bestuur hadden gezeten, maar we hebben er wezenlijke punten voor teruggekregen. In het vorige kabinet droeg de PvdA soms VVD-achtige standpunten uit, dan moet je niet doen alsof het je eigen standpunt is.'

VVD'er Uijthof: 'Heldere afspraken maken en elkaar wat gunnen, dat heeft hier gewerkt. Of het in Den Haag ook werkt, weet ik niet. Als ik mijn VVD'ers mag adviseren: zorg dat er genoeg VVD in zit. Maak niet de fout om akkoord te gaan met een zorgafhankelijke premie, zoals bij de vorige formatie.'

Burgemeester Van Wingerden: 'Je kunt natuurlijk niet zeggen: als ze het in Den Haag doen zoals bij ons in Rheden, dan komt het wel goed. Maar we hebben bewezen dat het lokaal kan. Ik hoop dat het nationaal ook kan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.