Analyse Nieuwe Eerste Kamer

Coalitie haalt maximaal resultaat in koehandel rond Eerste Kamer

De plenaire zaal van de Eerste Kamer. Beeld ANP

De gevreesde catastrofe voor de coalitie bleef maandagmiddag uit bij de verkiezingen voor de Eerste Kamer: via de PvdA wisten de partijen een meerderheid in de senaat binnen bereik te houden. Dat geeft de regering een maximaal aantal opties. 

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie

Zou het voor de coalitie uitdraaien op een grote catastrofe of een kleine ramp? Dat was de inzet van de verkiezingen voor de Eerste Kamer, die maandagmiddag werden gehouden in de twaalf provincies. Catastrofaal zou het zijn als de coalitie ook met de steun van de PvdA niet aan 38 zetels zou komen. Werd die minimale meerderheid voor Rutte III + PvdA wel gehaald, dan bleef de schade beperkt.

Dat het inderdaad gelukt is ook via de PvdA een meerderheid in de Eerste Kamer binnen bereik te houden, geeft de regering een maximaal aantal opties. Ook de beide grote winnaars van de senaatsverkiezingen, GroenLinks en Forum voor Democratie, hebben ruim voldoende zetels om het kabinet aan een meerderheid te kunnen helpen in de senaat. Maar die zijn vanwege hun opvattingen minder aantrekkelijk om compromissen mee te sluiten.

De afgelopen twee maanden is achter de schermen een uitgebreide koehandel gedreven. Die heeft het voor de coalitie maximaal haalbare resultaat opgeleverd: 32 zetels. Dat betekent dat de coalitie twee restzetels heeft binnengehaald, die door VVD en CDA zijn doorgeschoven naar D66 en ChristenUnie. Die tweede restzetel gaat ten koste van de PvdA, die op zes zetels blijft staan. Ook GroenLinks haalde zijn restzetel niet binnen, de SGP daarentegen kreeg tegen de verwachting in wel een restzetel. VVD en Forum voor Democratie hebben nu in de Eerste Kamer beide twaalf zetels.

Vijftien plekken

De verkiezingen voor de Provinciale Staten zijn al twee maanden geleden. Toch werd pas maandagmiddag duidelijk hoe de stemmen van de Statenleden verdeeld zouden worden. Om drie uur kwamen in de twaalf provincies de Staten bijeen in een bijzondere vergadering. De Statenleden, 570 in totaal, kregen de onhandig grote stembiljetten uitgereikt. Ze dienden te stemmen met een rood potlood, waarna alle stemmen werden voorgelezen. Die stembiljetten moesten vervolgens ook naar de Kiesraad in Den Haag worden getransporteerd.

Tezelfdertijd werd op de eilanden Bonaire, Saba en Sint Eustatius gestemd, waar kiescolleges hun stem uitbrachten om negen uur ’s morgens. Op basis van die op vijftien verschillende plekken uitgebrachte stemmen konden media zelf de voorlopige uitslag vaststellen, die vrijdag door de Kiesraad moet worden bekrachtigd. De nieuwe Eerste Kamer wordt 11 juni beëdigd.

Een deel van de machinaties achter de schermen was aan de gedetailleerde uitslag af te lezen. Zo stemden de vier Denk-Statenleden op de senaatskandidaat van hun eigen partij, al had die geen kans in de Eerste Kamer te komen. De partij voor het Noorden in Groningen koos voor 50Plus, de PVV-fractie van Utrecht stemde, uit woede over de partijkoers, op Forum voor Democratie en in Zuid-Holland ging de stem van een FvD-Statenlid naar de SGP. Wellicht om de vastgelopen coalitieonderhandelingen in de provincie vlot te trekken. Frank Duut, namens 50Plus gekozen in de Provinciale Staten van Drenthe maar nu al uit de fractie gestapt, bracht zijn stem uit op het CDA.

Sleutelpositie voor PvdA

Dit is de week waarin de PvdA van Lodewijk Asscher weer kleur krijgt. Een dag nadat de triomf van Frans Timmermans bij de Europese Verkiezingen extra cachet kreeg door het binnenhalen van de zesde (rest)zetel, heeft de PvdA nu een sleutelpositie in de Eerste Kamer.

Dat betekent dat Lodewijk Asscher op de eerste rij zit bij de cruciale onderhandelingen die de komende weken en maanden te gebeuren staan over pensioenen, klimaatakkoord, Groningse aardbevingsschade en wietwet. Sneller dan gedacht is de PvdA daarmee terug aan de tafels waar de besluiten worden genomen. Door het restzetelspel verschoof de balans wel iets verder richting regeringspartijen.

Ervaren GroenLinks-fractie

De partij van Jesse Klaver was, met Forum voor Democratie, de grote winnaar van de senaatsverkiezingen. De fractie zou meer dan verdubbelen, van vier naar negen zetels. Door gemarchandeer van coalitie en PVV – die in Utrecht op FvD stemde – bleven daar acht zetels van over. In deze nieuwe constellatie is GroenLinks ondanks die sterke groei niet de meest voor de hand liggende partner voor de regering. GroenLinks krijgt met onder andere Paul Rosenmöller, Farah Karimi en Kees Vendrik wel een van de meest ervaren senaatsfracties.

Forum voor Democratie worstelt met zichzelf

Voor Forum voor Democratie hadden deze Eerste Kamerverkiezingen een vreemde bijsmaak. Niets minder dan de eenheid van de senaatsfractie stond op het spel. Op basis van de uitslag van de provinciale verkiezingen zou de partij elf zetels halen en was één restzetel een zekerheid. Een tweede restzetel zou met behendig manoeuvreren binnen handbereik komen. Die eerste restzetel zou sowieso naar de dissidente kandidaat Henk Otten gaan; Fvd-Statenleden lijken massaal voor Paul Cliteur, de nummer twee op de lijst, te hebben gestemd. Maar ook als geen enkel Forum-Statenlid op hem zou stemmen, kon Otten als nummer één op de kieslijst die zetel niet ontgaan.

Ingewikkelder ligt het voor Robert Baljeu, Statenlid in Noord-Holland, maar ook nummer vijftien op de lijst voor de Eerste Kamer. Twee kandidaten voor de Eerste Kamer zijn in het Europarlement gekozen (Rob Rooken en Rob Roos). Nu Forum slechts twaalf zetels in de Eerste Kamer krijgt, gaat Baljeu waarschijnlijk pas de senaat in als een van de anderen zijn plek afstaat. Opmerkelijk was dat bijna alle FvD-Statenleden van Zuid-Holland op Tweede Kamerlid Theo Hiddema stemden. Daardoor kan Hiddema senator worden, en zou hij zelfs als fractievoorzitter naar voren kunnen worden geschoven.

Onvrede bij PVV

De tweekoppige PVV-fractie in de Staten van Utrecht stemde maandag niet voor de eigen partij, maar voor Forum voor Democratie. Fractievoorzitter René Dercksen, tevens afzwaaiend senator, is teleurgesteld in de PVV. ‘Iedereen die vooruit wil, wordt weggeduwd’, aldus Dercksen bij RTV Utrecht. ‘We zitten op een dood spoor.’

Het afwijkende stemgedrag illustreert de sluimerende onvrede binnen de PVV na drie opeenvolgende verkiezingsnederlagen. Zo betreurt de eveneens afzwaaiende senator Dannij van der Sluijs ‘het gebrek aan professionaliteit’ binnen zijn partij. ‘Na elke verkiezing zeggen collega’s dat er geëvalueerd moet worden, maar dat gebeurt nooit. Er is geen discussie mogelijk. Zonde.’ In de Eerste Kamer heeft de PVV nog vijf zetels over. De afwijkende stemmen in Utrecht brachten daar geen verandering in. (Frank Hendrickx).

Deze nieuwe senatoren kunt u kennen

Mei Li Vos – tot 2017 lid Tweede Kamer (PvdA)

Jeroen Recourt - tot 2017 Tweede Kamer (PvdA)

Ruud Koole – hoogleraar politieke wetenschappen, was al senator (PvdA)

Paul Rosenmöller – voormalig partijleider, en programmamaker (GroenLinks)

Kees Vendrik – voormalig lid tweede Kamer, was lid Algemene Rekenkamer (GroenLinks)

Farah Karimi – voormalig lid Tweede kamer, voorzitter Oxfam Novib (GroenLinks)

Eric van der Burg – was acht jaar wethouder in Amsterdam (VVD)

Tineke Huizinga – staatssecretaris Verkeer en Waterstaat in Balkenende IV (ChristenUnie)

Boris Dittrich – was lid van de Tweede Kamer, directeur Human Rights Watch (D66)

Paul Cliteur – columnist en rechtsgeleerde (Forum voor Democratie)

Annabel Nanninga – voormalig opiniemaker GeenStijl en TPO, raadslid Amsterdam (FvD)

Paul Frentrop – voormalig journalist NRC Handelsblad, hoogleraar Nyenrode (FvD)

Loek van Wely – grootmeester schaken, zevenvoudig kampioen Nederland (FvD)

Martin van Rooijen – voormalig staatssecretaris kabinet Den Uyl, lid Tweede Kamer (50Plus)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden