Coach krijgt de acteur op het podium

Hij hoorde opeens zijn naam vallen bij de uitreiking van de Bafta's. Colin Firth noemde hem 'de meesterlijke stemcoach Neil Swain' toen hij de prijs voor beste acteur in ontvangst nam voor The King's Speech. De crew was 'volstrekt afhankelijk' van hem, zei Firth.


'Aardig', noemt Swain het achteraf. 'Ook voor mijn collega-stemcoaches - het is toch een soort erkenning.'


En het zou niet meer dan terecht zijn als aanstaande zondag meer coaches genoemd zouden worden bij de Oscaruitreiking. Naast God, The Academy en hun moeders zijn zij dit jaar immers allesbepalend geweest om regisseurs en acteurs überhaupt op dat podium te krijgen. Benjamin Millepied leerde Natalie Portman en Mila Kunis dansen voor Black Swan (vijf nominaties), Bo Cleary hielp Mark Wahlberg en Christian Bale met hun boksbewegingen voor The Fighter (zes nominaties). En Neil Swain leerde Colin Firth stotteren voor The King's Speech (elf nominaties).


Al mag je dat zo niet zeggen, volgens Swain. 'Het zijn geen lessen waarbij ik vertel wat de acteurs moeten doen', aldus de stemcoach in een telefonisch interview. 'Het zijn echt trainingssessies, waarbij we samen kijken en luisteren naar een manier van praten, en ik ze daarna vraag wat ze voelen en denken. Ik vind het belangrijk dat acteurs werken met wat zij zelf zien en horen.'


Swain werkte eerder met acteurs als Helen Mirren en Kevin Spacey, en voor films als Atonement en Sweeney Todd. Voor The King's Speech oefende hij met alle acteurs om hen het taalgebruik van die periode onder de knie te laten krijgen. Hij had een paar weken om ze klaar te stomen; urenlang keek hij met ze naar archiefmateriaal. 'Omdat het om echte mensen ging, moesten we het juiste accent vinden zonder dat het een soort parodie zou worden. Churchill bijvoorbeeld heeft een heel beroemde en aparte manier van praten.'


Het gestamel van Firth blijft natuurlijk zijn meest opvallende en belangrijkste wapenfeit. De film gaat immers over de relatie tussen koning George VI en zijn therapeut Lionel Logue, die hem leert het stotteren te onderdrukken.


'Op het meeste archiefmateriaal stottert Bertie, zoals koning George door intimi werd genoemd, amper. Als je het chronologisch bekijkt, zie je de therapie echt werken. We moesten dus terug in de tijd om te herleiden hoe hij voor die tijd heeft geklonken.' Er zijn verschillende manieren van stotteren, zegt Swain. 'Bertie had ze op een bepaalde manier allemaal.'


Firth wist het zich zo goed eigen te maken dat op- en aanmerkingen op de set niet meer nodig bleken. Hij was zo goed dat hij, toen hij tijdens een draaiperiode een acceptatiespeech moest houden voor A Single Man moeilijk uit zijn woorden kwam. 'Leren stotteren gaat echt in je spieren zitten. Het is ook lastig om weer af te leren - Derek Jacobi, die in I, Claudius een stotterende keizer speelde, had hem ervoor gewaarschuwd.'


Het is dit soort moeite en afzien dat bij de Oscaruitreiking traditioneel gul wordt beloond. Extreem veel afvallen of aankomen, een handicap: succes verzekerd. 2011 is het jaar van de speciale vaardigheden. Ook die kunnen het verschil maken tussen een goede en een heel goede film.


Producent en hoofdrolspeler van The Fighter, Mark Wahlberg, weet dat. Al jaren voordat hij het groene licht kreeg om het waargebeurde verhaal van bokser Micky Ward te verfilmen, liet hij zijn bokscoach Cleary naar verschillende filmsets vliegen - zodat hij voor het draaien zijn boks-workout kon doen. Het resultaat mag er zijn. 'De echte trainer van Ward zei dat Mark nu eigenlijk een professionele bokser is', zegt Cleary, die Wahlberg al zo'n vijftien jaar kent en traint. 'Je kunt het ook zien. Aan de positie van zijn handen, waar hij zijn ellebogen houdt, de manier van bewegen en slaan. Ik ken wel boksfilms waarin je ziet dat het geen echte bokser is, maar die wil ik niet noemen. Mark wilde in ieder geval dat het er echt uitzag.'


Het kan een lang proces zijn, een acteur omvormen tot bokser. 'Eerst moet een acteur uithoudingsvermogen krijgen, zodat hij drie minuten in een ring kan staan zonder naar adem te happen. Dan leer je hem het voetenwerk, en daarna de combinaties.'


Voor een atleet als Wahlberg was dat niet lastig, aldus Cleary. Christian Bale, die in The Fighter Wahlbergs coach speelt, was een ander verhaal. 'Hij had nog nooit een bokshandschoen vastgehad. Hem moest ik vooral bekendmaken met Marks boksstijl. Als je met iemand spart, dan moet er een soort chemie zijn. Als je lang met iemand werkt, weet je precies wat hij gaat doen. Dat moesten we laten zien.' Het leverde Bale een nominatie op, Wahlberg - als acteur niet genomineerd - mag misschien de Oscar ophalen voor beste film.


Voor Black Swan moesten de hoofdrolspelers ballet leren. De manier van dansen speelt een essentieel onderdeel in het verhaal, en het moest foutloos zijn. Portman speelt niet alleen de beste ballerina van het gezelschap, maar perfectionisme en controle zijn haar dominante karaktereigenschappen. Maar, zo vertelt Millepied in het Britse tijdschrift Little White Lies: 'Je kunt niet iemand tot prima ballarina maken in zes maanden. Dus heb ik bepaalde bewegingen gekozen die werkten in de film.' Millepied - zelf choreograaf en danser bij het New York City Ballet - werkte maandenlang met de actrices. 'Natalie was al begonnen met lessen voordat ik aan haar werd voorgesteld en ze had in haar jeugd wat aan ballet gedaan, maar Mila had geen enkele training. Mijn rol was hun bewegingen te verfijnen en de choreografie zo aan te passen dat die precies het juiste benadrukte.'


Een coach kan een film maken of breken. En dat geldt misschien wel het meest voor de The King's Speech, een film die laat zien 'in hoeverre we de stem vanzelfsprekend vinden', aldus Swain. Omdat hij met de 'aristocratie van acteurs' werkte, het accent van die periode goed kende en hij zich om een stotterend neefje te helpen al eens in de materie had verdiept, joeg zijn verantwoordelijkheid hem geen angst aan.


Toch lijkt coachen een ondankbaar beroep. Als het er niet realistisch genoeg uitziet, is het de schuld van de coach; als het wel goed is, hoor je diens naam amper.


Alhoewel: Cleary speelt een agent die een cruciale rol heeft in The Fighter. Millepied speelt in Black Swan de mannelijke danser van het zwanenmeer. En mocht Portman winnen, zal ze hem zeker noemen: ze is inmiddels met hem verloofd en zwanger.


En of Swain stiekem hoopt dat Firth hem aanstaande zondag weer zal noemen? Daar moet hij hard om lachen. 'Die ene keer was al heel bevredigend.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden