NIEUWSPRIVACY ASIELZOEKERS

COA deelt omstreden gegevens van asielzoekers al zeven jaar

Het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) blijkt al sinds 2013 privacygevoelige persoonsgegevens van asielzoekers, zoals geloofsovertuiging en etniciteit, door te spelen aan opsporingsdiensten. Daarbij wordt de privacywet, die dit verbiedt, omzeild.

Het COA deelt gegevens met opsporingsdiensten van de politie, het expertisecentrum Mensenhandel en Mensensmokkel, en de marechaussee. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Het gaat om de gegevens van honderdduizenden asielzoekers in de afgelopen zeven jaar. Zij moeten kort na hun aankomst een formulier tekenen waarin zij toestemming verlenen voor het delen van die persoonlijke gegevens. Op dat moment krijgen zij nog geen rechtsbijstand. Het formulier belandt in hun COA-dossier en blijft daardoor verborgen op het moment dat ze wel een advocaat hebben – een advocaat ontvangt alleen het dossier van de IND (Immigratie- en Naturalisatie Dienst), en niet dat van het COA.

Het COA deelt die gegevens vervolgens met opsporingsdiensten van de politie, het expertisecentrum Mensenhandel en Mensensmokkel, en de marechaussee. Gezondheidsaspecten worden onder meer aan gemeenten verstrekt. In een ‘gegevensleveringsovereenkomst’ met de politie staat dat het COA vrijwel alles over asielzoekers aan de politie verstrekt: nationaliteit, ‘ras of etniciteit’, godsdienst, geslacht, leeftijd, land van herkomst – het zijn zo’n twintig persoonlijke gegevens die worden geregistreerd en gedeeld.

Verordening Gegevensbescherming

‘Dit klinkt dubieus’, zegt jurist Maarten de Man van AVG Juristen, die is gespecialiseerd in de privacywet. ‘Het verlenen van toestemming is rechtsgeldig als de toestemmingsverlener heel goed geïnformeerd is en de consequenties overziet, en zich vrij voelt om te kunnen weigeren. Het eerste is maar de vraag, en het vrij voelen is zeer twijfelachtig als iemand net een verblijfsvergunningstraject ingaat.’

De Autoriteit Persoonsgegevens gaat onderzoeken of het COA zich aan de wet houdt. De AVG, de Algemene Verordening Gegevensbescherming, verbiedt het verzamelen en delen van privacygevoelige gegevens, tenzij daarvoor zwaarwegende redenen zijn. Die redenen staan niet in de gegevensuitwisselingsovereenkomst tussen het COA en de politie, en ook niet op het formulier dat een asielzoeker moet ondertekenen.

‘Heel incidenteel’ wordt toestemming geweigerd, zegt COA-woordvoerder Werner van Bastelaar. Hij ‘denkt’ dat het weigeren van toestemming door een asielzoeker geen consequenties heeft. Maar op de vraag of dit ook duidelijk wordt gecommuniceerd, zegt hij ‘niet op korte termijn’ antwoord te kunnen geven. Op de vraag of deze werkwijze legitiem is, evenmin.

De privacygevoelige gegevens van asielzoekers worden gebruikt bij onderzoeken naar fraude met verblijfsvergunningen, mensenhandel en terrorisme. Maandag stelde COA-woordvoerder Werner van Bastelaar dat de overeenkomst die het COA daarover met de politie heeft gesloten, ‘geheel AVG-proof’ is.

Geschrokken

Na inzage in de gegevensleveringsovereenkomst – die aanvankelijk ‘niet openbaar’ werd genoemd – door de Volkskrant bleek echter dat er in het geheel geen reden in staat om die gegevens te verzamelen en met derden uit te wisselen. Pas daarna erkende het COA dat de juridische grondslag voor het uitwisselen van de gegevens niet ligt in de overeenkomst zelf, maar dat asielzoekers direct bij binnenkomst wordt gevraagd of ze daar toestemming voor verlenen.

Woordvoerder Wil Eikelboom van de Vereniging Asieladvocaten (VAJN) zegt dat zijn vereniging is geschrokken van het bericht. ‘Een asielzoeker moet binnen 15 dagen na aankomst zo’n formulier tekenen dat in het Nederlands al moeilijk te begrijpen is, laat staan in een andere taal of met hulp van een tolk. Zij hebben dan nog geen advocaat en geen benul van wat ze tekenen.’ Doorgaans krijgt een asielzoeker volgens Eikelboom pas  ongeveer anderhalf jaar na aankomst een advocaat, ‘vlak voordat de asielverhoren beginnen’.

Eerder noemden de hoogleraren Conny Rijken (Migratierecht) en Bart Custers (Recht en Data Science) deze aanpak in dagblad NRC ‘stigmatiserend’: ‘Door zonder directe aanleiding de persoonsgegevens van duizenden asielzoekers te delen, ontstaat het beeld dat er iets mis is met die groep.’ Custers vreest dat de data-uitwisseling leidt tot tunnelvisie en vooringenomenheid bij de politie: ‘Het onschuldbeginsel wordt overboord gegooid.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden