Clinton mag blijven Amerika's hart tikt weer democratisch

Bill Clinton kan de presidentsverkiezing van 5 november met een gerust hart tegemoet zien. Macomb County, waar het hart van blank, welvarend Amerika klopt, loopt niet over van enthousiasme voor de persoon van de president....

In de kale officiersmess van de Selfridge Air Base in Macomb County, Michigan, hebben de deelnemers aan de managerscursus moeite hun aandacht erbij te houden. Brigade-generaal Allan 'Eliott' Ness houdt een betoog over de weerbarstige samensmelting van Amerikaanse luchtmachtonderdelen. 'Niets is lastiger dan het verenigen van verschillende culturen in de krijgsmacht', verzekert de topofficier. Dan schudt hij de aanstormende 'leiders' wakker met een voorzichtig grapje: 'Maar het is in ieder geval makkelijker dan van Bob Dole de volgende president van de Verenigde Staten maken'.

De generaal, een veel gedecoreerde Vietnam-veteraan, een echte Top Gun, gaat binnenkort met pensioen en kan zich een vrijpostigheid permitteren. De talrijke Republikeinen in de eetzaal van de luchtmachtbasis lachen hoofdschuddend.

'Hij heeft gelijk', zegt tafelgenoot James Cole, vice-president van A.J. Etkin Construction, de grootste bouwonderneming van de staat. Cole, kleinzoon van Ierse immigranten, is met zijn geblokte overhemd, spijkerbroek en no-nonsense nuchterheid het tegenbeeld van de patserige 'golf- en countryclub Republikein'.

'Deze verkiezingen zijn voor de Republikeinen een gemiste kans. Het is heel simpel. Dole is een slechte spreker, heeft een slechte presentatie en onduidelijke ideeën, kortom een waardeloze keus. Ik vraag mij af of hij zelf wel weet waarom hij president wil worden', bromt Cole, die nog niet weet of hij überhaupt wel gaat stemmen.

'Allemaal politiek', zegt Jason Hinz, onderdirecteur van een ziekenhuisketen, op de vraag waarom de Republikeinen niet iemand anders tegen president Clinton in stelling hebben gebracht. 'Dole is zo lang senator geweest dat zij hem de nominatie niet konden weigeren.' Was er dan een betere kandidaat beschikbaar?

Cole: 'Natuurlijk, noem maar op. Jack Kemp, Colin Powell, Dick Cheney. Iedereen, behalve Dole, die zijn zinnen niet afmaakt en werkwoorden inslikt, had Clinton kunnen verslaan. Clinton is namelijk een asshole, die zijn woord breekt, schandalen veroorzaakt, familiewaarden niet respecteert en geen moreel kompas heeft. Niemand respecteert hem. Volgens mij is hij makkelijk te verslaan. Ik zou graag gezien hebben dat Elizabeth Dole onze kandidaat was geweest, een prachtmens, maar ja zover zijn we nog niet in Amerika.'

Hinz: 'Het merkwaardige is dat Clinton in de belangrijkste staten van het midden-westen - Wisconsin, Michigan, Illinois en Ohio - sterk staat, terwijl Republikeinse gouverneurs met Republikeinse ideeën over belastingverlaging, bijstandshervorming en deregulering de economie op stoom hebben gebracht. Het is een gotspe dat Clinton wordt beloond voor de economische groei, terwijl Republikeinen in de staten, in het Congres, en in de leiding van de Federal Reserve ervoor gezorgd hebben dat Amerika er weer bovenop kwam.'

Cole, nadat hij het onduidelijke dessert heeft weggespoeld met slappe kantinekoffie: 'Het moet gezegd, Clinton is natuurlijk een fantastische campagnevoerder en hij heeft in 1995 al zijn progressieve ideeën overboord gekieperd om naar rechts te zwenken.'

Hinz is bedachtzamer: 'Misschien, maar wij kunnen ook niet volhouden dat Newt Gingrich en zijn troepen erg behulpzaam zijn geweest. Zij hebben veel onnodige angst veroorzaakt met hun Republikeinse Revolutie en al die andere nonsens.'

De frustraties over het onvermogen van de Republikeinse Partij om op de conservatieve golf die in 1994 over het land spoelde het Witte Huis 'te heroveren', zijn groot in de gelederen van gewone Republikeinen. Nog geen anderhalf jaar geleden stond Clinton in het midden-westen zeer zwak en werden de Republikeinse gouverneurs van Michigan en Ohio getipt als potentiële running mates van Dole. Deze staten functioneerden als de laboratoria van de Republikeinse Revolutie. Bovendien betoonden de gouverneurs zich veel tactischer dan Gingrich. Zij verlaagden de belastingen, voerden draconische hervormingen van de bijstand in, maar bleven onverminderd populair door gezondheidszorgprogramma's en de sociale zekerheid te ontzien.

Opiniepeilers van de Republikeinse Partij zagen hier grote mogelijkheden voor Dole, omdat in deze staten met miljoenen zwevende kiezers - de meanderende Amerikaanse middenklasse - de teleurstelling over de eerste twee jaar van Clinton wijdverbreid was. Dole leek makkelijk profijt te kunnen trekken van het cynisme en de onvrede over de trage economische groei, de belastingdruk en de vermeende spilzucht van de Democraten in het Witte Huis.

De Republikeinen zijn hardhandig wakker geschud. Door een combinatie van factoren, waarvan spectaculaire economische groei en een daling van de misdaad de belangrijkste zijn, is de stemming in het midden-westen omgeslagen. De zittende president mag zich niet verheugen in grote populariteit. Maar onder het motto 'het is beter om te gaan met de duivel die je kent, dan de duivel die je niet kent' zullen zes van de zeven middenwestelijke staten samen met het noordoosten, de Atlantische-kuststaten en Californië er vrijwel zeker voor zorgen dat Hill en Bill nog een tweede termijn in Washington mogen blijven.

Scherper dan de Republikeinen hield de staf van de president de afgelopen jaren de politieke temperatuur in het midden-westen scherp in de gaten. De stemming in de industriële buitenwijken van Cleveland en Toledo (Ohio), Chicago (Illinois) en Detroit (Michigan), maar ook die in het zuiden, werd dagelijks gepeild en de bevindingen hebben een doorslaggevende rol gespeeld in het binnen- en buitenlandse beleid van Clinton.

Van alle regio's in het midden-westen werden vooral de stemmingswisselingen in Macomb County nauwlettend gevolgd. Dit gebied ten noordwesten van Detroit wordt beschouwd als de politieke micro-kosmos van het moderne Amerika: overwegend blank, eenderde Republikeins, eenderde Democratisch en eenderde onafhankelijk. Hier klopt het hart van blank Amerika, hier in de welvarende, industriële voorsteden van Detroit wordt The American Mind, althans die van de middenklasse, gevormd.

'President Clinton heeft de afgelopen twee jaar geen besluit genomen zonder zich ervan te vergewissen hoe Macomb County zou reageren. De wortels van zijn wending naar rechts moeten hier in Macomb County gezocht worden', zegt James Jacobs, politicoloog, socioloog en onderdirecteur van het Macomb Community College, met bijna 25 duizend studenten een van de grootste universiteiten van de Verenigde Staten.

'Macomb County is vooral het land van de conservatieve Democraten, die in 1980, 1984 en 1988 op Reagan en Bush hebben gestemd. Hier wonen de zogeheten Reagan-Democraten, conservatieve arbeiders en middenstanders die zich in de jaren zeventig en tachtig in de steek gelaten voelden door de Democratische Partij, maar zich vervolgens verraden voelden door de Republikeinse presidenten. In Macomb County is een eind gekomen aan de traditionele hegemonie van de Democraten en zijn tegelijkertijd de Republikeinen er niet in geslaagd de nieuwe meerderheidspartij te worden'.

Deze waarneming ontleent Jacobs aan Stanley Greenberg, tot voor kort de presidentiële opiniepeiler en schrijver van Middle Class Dreams: the politics and Power of the New American Majority, hét boek over de Amerikaanse middenklasse. Volgens Greenberg is Macomb County een spiegel voor Amerika, waar verkiezingen niet meer worden uitgevochten in de grote steden en de dorpen, maar in Suburbia, de voorsteden.

In Macomb County wonen de kinderen en de kleinkinderen van West- en Oost-Europese immigranten en nieuwe immigranten uit Azië. Zij hebben geen vertrouwen in 'de politiek' en sluiten bij elke verkiezing een gelegenheidsalliantie met de kandidaat die het best in staat wordt geacht voor gouden jaren te zorgen. Wie hen verwaarloost of hun wensen negeert, wordt keihard afgestraft. Ideologie speelt nauwelijks een rol, de inhoud van de portemonnee en de toekomst van de kinderen geven de doorslag.

In de jaren tachtig wisten Reagan, Bush en de Democraat Dukakis al heel goed hoe belangrijk de streek is. In de campagne van 1992 was Clinton hier liefst zeven maal. En deze week liepen Dole en Clinton elkaar voor de voeten in zuidelijk Michigan. Apart van elkaar bezochten beiden Macomb County (675 duizend inwoners) zes maal.

Dick Morris, de architect van Clintons comeback na de verkiezingsnederlaag van 1994, maakte volop gebruik van de opinieonderzoeken die Greenberg in Macomb County deed. Greenberg: 'Sinds 1980 is de Amerikaanse middenklasse in beweging. Dat is nergens zo goed zichtbaar als in Macomb County. Hier worden de nieuwe, steeds veranderende spelregels van de Amerikaanse politiek geschreven. Het gaat om banen, belastingen, onderwijs en gezondheidszorg, de rest is minder belangrijk. Sinds de verkiezing van Reagan in 1980 kan alleen de kandidaat die als beste de stemming in Macomb County aanvoelt, verkozen worden.'

Anders dan tijdens de woelige zomer van 1992 is de stemming aan de vooravond van de presidentsverkiezingen uitstekend. Macomb County, dat ligt ingeklemd tussen het Lake St. Clair en Detroit, vormt door de alom aanwezige auto- en defensieindustrie het centrum van de economische groei in de Verenigde Staten, die in de eerste twee kwartalen van dit jaar 5,8 procent bedroeg.

Borden met Now Hiring (Personeel Gevraagd) hangen op deuren van restaurants, winkels en hotels. De voorpagina's van de kranten worden beheerst door de spectaculaire resultaten van General Motors, Chrysler, Ford, Allied Signal en General Dynamics. Deze bedrijven hebben gigantische fabrieken aan Van Dyke Avenue, een tientallen kilometers lange weg die de regio van noord naar zuid doorklieft. De machtige vakbonden van autowerkers, elektriciëns en transporteurs sluiten dagelijks schitterende arbeidsovereenkomsten.

Dit is, figuurlijk gesproken, de industriële hoofdstraat van Amerika. In de wijde omgeving is zichtbaar dat de traumatische jaren zeventig en tachtig, toen de Amerikaanse autoindustrie de helft van haar personeelsbestand afdankte, achter de rug zijn. Wat nog meer opvalt, is dat de voorspelde leegloop van banen naar Mexico als gevolg van het Noord-Amerikaanse Vrijhandelsverdrag niet is opgetreden. In Mexico kunnen de autofabrikanten eenvoudig niet de geschoolde arbeidskrachten vinden die anno 1996 de Cadillacs, Fords, Buicks en Dodges maken.

Van Dyke Avenue, met honderen ingenieurs- en automatiseringsbedrijven, winkels en autodealers, is de navelstreng die de langzaam naar het noorden kruipende woon-en industriewijken met elkaar verbindt. In een oogopslag wordt duidelijk waarom de retorische, Reaganeske vraag van president Clinton - 'Bent u beter af dan vier jaar geleden?' - met ''ja'' beantwoord moet worden. De werkloosheid in Michigan, de staat van auto's en soulmuziek, is gedaald tot 4,1 procent. De lonen in de autoindustrie zijn gestegen tot gemiddeld 1430 dollar per week. In de bouw en de financiële-dienstensector liggen de inkomens lager, maar ook daar zijn weeklonen van 800 tot 1000 dollar geen uitzondering meer. Alleen de ongeschoolde arbeid betaalt slecht, maar er zijn scholieren en studenten genoeg die er een royaal zakgeld aan overhouden.

In gezinnen waar man en vrouw allebei werken, zijn jaarinkomens van 100- tot 120 duizend dollar (198 duizend gulden) de norm aan het worden. Politicoloog James Jacobs: 'Dit zijn heel goede tijden voor de hooggeschoolde arbeider, die tachtig tot negentig uur per week wil werken en zijn Amerikaanse Droom in vervulling wil zien gaan. Het is niet zo vreemd dat zij op Clinton stemmen. Clinton is de kandidaat van de status quo en die moet behouden blijven. Doet er zich een dip voor in de economie, dan onstaan er uiteraard grote problemen, zoals president Bush in 1992 heeft ervaren'.

Elke week worden nieuwe woonwijken met namen als 'Springfield Valley', 'Lake View Springs' en 'Tulip Hills' opgeleverd. Aangenaam ogende, ruime huizen, die worden afgewisseld met winkelcentra, hotels en golfterreinen. Op een van de tientallen bouwplaatsen storten Mexicanen cement en hangen Canadese timmermannen deuren op.

'Er is in Detroit en omstreken geen bouwvakker meer te vinden', vertelt opzichter Pete Williamson. Zijn bedrijf adverteert in Californië, Colorado en aan de overzijde van de noordelijke grens. Met weeklonen van 850 tot 900 dollar lukt het om bouwvakkers uit andere delen van het land naar Michigan te halen. Op de vraag of de Mexicanen uit Tijuana komen en of zij ook dit riante weekloon innen, breekt hij het gesprek met een nors 'Are you a cop?' af. De Mexicanen zelf mijden een gesprek.

Nergens is de welvaart beter te peilen dan in de oudere buurten van Warren, Sterling Heights en Mount Clemens, maar ook in Pontiac, Flint en Ann Arbor in naburige county's. Overal wordt gebouwd, overal staan de nieuwste modellen van GM, Chrysler, Ford en Honda op de oprit en voor menige garage staan trailers met motorboten. Niet zo verwonderlijk dat de boodschap van Dole - het gaat maar heel matig met de economie - hier nauwelijks aanslaat.

Op een doordeweekse dag is het stil in deze wijken, want ouders werken en de kinderen zijn op school of in de crèche. 'Er wordt hier alleen maar gewerkt, gestudeerd en geconsumeerd', zegt Jacobs. 'Werkweken van negentig uur zijn normaal. Scholieren hebben bijbanen van meer dan dertig uur per week en de meeste van mijn studenten hebben nieuwe auto's en een boot. Dit is een streek waar niet geaccepteerd wordt dat je bij sneeuwval van anderhalve meter een kwartier te laat komt. Doe je dat wel, dan wordt je arbeidsethiek in twijfel getrokken.'

In de kantine van Local 678 van de United Autoworkers (UAW) in Mount Clemens zijn de laatste ranzige grappen over Clinton te horen. 'Weet je waarom Dole in het debat met Clinton zoveel moeite had met het uitdelen van stoten onder de gordel? Clinton had zijn broek op zijn enkels' De grappenmaker is Thaddeus Poprawa, een pas gepensioneerde autospuiter van de Cadillac-fabriek in Warren. De zes andere mannen aan de hoefijzervormige bar - allemaal UAW-leden en Democraten - lachen gul.

Toch zal Poprawa, een Poolse Amerikaan, op Clinton stemmen. 'De Democratische Partij is uiteindelijk toch de partij van de gewone man. Als je als arbeider niet op Clinton stemt, dan heb je je verstand niet goed bij elkaar. En al die zogenaamde schandalen, dat kan niemand wat schelen. We weten wel dat politici geld aannemen en niet alleen maar naar hun eigen vrouw kijken.'

Dat is voor hem niet vanzelfsprekend. In 1980 en 1984 heeft hij op Reagan gestemd en vier jaar geleden steunde hij Ross Perot. 'Clinton is mij de laatste twee jaar erg meegevallen, hij heeft godzijdank al die linkse shit afgezworen.'

John Simko, kleinzoon van een Servische moeder en een Kroatische vader, die zijn leven lang bij General Dynamics elektronische vuurwapensystemen in elkaar heeft gezet, vertelt dat hij een tijd lang spijt heeft gehad van zijn stem op Clinton in 1992. 'Toen hij begon met het toelaten van homo's in het leger en hij van de gezondheidszorg een socialistische bureaucratie wilde maken, dacht ik: dit is de laatste keer geweest. Maar ik moet zeggen, hij is bijgetrokken. Hij is een stuk verstandiger geworden. Dat blijkt wel, want hij wil ook een einde maken aan positieve discriminatie en de bijstand hervormen.'

Hier komen we op gevoelig terrein. Wie in de Verenigde Staten praat over positieve discriminatie en de bijstand, heeft het over zwarte Amerikanen. Dat geldt zeker voor het 'lelieblanke' (Jacobs) Macomb County, waar 'zwart' gelijk staat aan het verfoeide, gevaarlijke Detroit. Deze steeds meer op een spookstad lijkende metropool is voor jongeren uit de omliggende gebieden off limits. Iedereen die de kans krijgt, ontvlucht Detroit en komt daar nooit meer terug, tenzij om het vliegtuig te nemen.

De belangrijkste reden dat de kiezers zich in de jaren tachtig afkeerden van de Democratische Partij en die partij nog steeds argwanend bekijken, was het gevoel van veel Democraten dat de partij niet meer van hen was, maar van zwarten en armen.

Jacobs: 'Niet alleen onstond het hardnekkige idee dat zwarten werden voorgetrokken, ook het denkbeeld dat hun belastinggeld werd verkwist in de zwarte binnensteden was onuitroeibaar. Over rassentegenstellingen wordt hier zelden of nooit gesproken. Maar ik verzeker u, het is nog steeds een keiharde realiteit. Het is ook zeer opvallend dat Clinton zich zelden of nooit uitlaat over de problematiek van de binnensteden en in de hele campagne nog geen zwarte buurt heeft bezocht. Ook daaruit blijkt hoe nauwkeurig de stemming Macomb County wordt gevolgd.'

Poprawa en zijn collega's van Local 678 vinden dat geen enkel probleem. 'Wij zijn geen racisten, maar waarom zouden zwarten bevoordeeld moeten worden? Het kan mij niet schelen of je zwart, geel of groen bent, voor de grondwet van de Verenigde Staten zijn wij allemaal gelijk en we moeten er allemaal hard voor knokken. We heten allemaal Joe Lunchbox, blank of zwart, en Clinton beseft dat heel goed.'

Poprawa en Simko zijn de nazaten van immigranten, die zich niet verantwoordelijk voelen voor de geschiedenis van racistische onderdrukking van zwarten. Peter McNamara, die bij Ford versnellingsbakken bouwt, is de kleinzoon van een Ierse immigrant en hij kan zich de verhalen van zijn grootvader nog goed herinneren: 'Ieren werden behandeld als oud vuil, wij hebben ook moeten knokken'

Alle drie behoren zij tot de generatie die zich krachtig heeft verzet tegen de rassenintegratie op scholen in de jaren zestig, toen zwarte leerlingen per bus werden vervoerd naar de nog altijd blanke scholen in Macomb County. En alle drie juichen zij toe dat Clinton de nieuwe bijstandswet heeft ondertekend, waar vooral zwarte vrouwen het slachtoffer van zullen worden.

Het is niet alleen de oudere generatie van blue collar workers die zo denkt. Op de campus van het Macomb County Community College is het elke avond druk. Na lange werkdagen in de fabrieken en de bedrijven stappen frisgedouchte jongens en meisjes de klas in van Susan Calkins, docente economische geschiedenis. Tijdens een rondvraag wordt duidelijk dat Clinton de voorkeur heeft boven Dole. De laatste wordt een grumpy old man genoemd, een verwijzing naar de film met Walter Matthau, Jack Lemmon en Sophia Loren.

Het enige nadeel van Clinton is dat hij zich nog te veel met verre buitenlandse problemen bemoeit. 'Bosnië, Haïti, Somalië. Wat hebben wij daar nu te zoeken? Ik vraag me zelfs af of Amerika moet interveniëren als Parijs wordt gebombardeerd', zegt Scott, een 26-jarige assistent-boekhouder bij GM, doodernstig en hij wordt niet uitgelachen of weersproken. 'Ik denk', zegt Carmel, een 24-jarige manager van een McDonalds-restaurant, 'dat Clinton zich in een tweede termijn nog meer op onze binnenlandse problemen zal richten. Dat kan nu toch, want de Koude Oorlog hebben we gewonnen.'

Iedereen geeft haar gelijk: 'De economie blijft een prioriteit, maar ook de hervorming van de bijstand. Als je gezond bent en kan werken, moet je werken en niet je hand op houden', zegt Laurie, tijdelijk werkloos. Barbara (24), assistent van de manager van Citizens Bank: 'Er zijn banen genoeg, dus er is geen enkele reden niet voor je zelf te zorgen.'

Er wordt door anderen tegengesputterd dat het in de binnensteden heel moeilijk is werk te vinden, maar erg overtuigend komt het niet over. Detroit ligt hemelsbreed nog geen vijf kilometer van de universiteit, maar de grens tussen de stad en Macomb County is niet alleen een streep op de kaart of een stuk asfalt.

Rij Van Dyke Avenue af naar het zuiden en meteen na 8 Mile Road, de grens, begint een Amerikaans Soweto. Afgebladderde en geblakerde huizen, verlaten straten, rijdende autowrakken, scholen die niet eens geld hebben voor het repareren van het dak, laat staan voor de aanschaf van boeken en computers. De zwarte middenklasse is en masse weggevlucht naar de gebieden ten westen van Detroit.

Tien kilometer ten zuiden van de Amerikaanse Renaissance - de term is van gouverneur Engler van Michigan - worstelen ouders, kerken en sportclubs met zwaar bewapende jeugdbendes en drugsdealertjes van 12 jaar of jonger. Voor hen is in de moderne, geautomatiseerde fabrieken, in de banken, de winkels en de restaurants geen plaats. Noord-Detroit is geen plaats waar de kandidaten van 1996 zich laten zien.

De laatste politicus met presidentsambities die hier langer dan een symbolisch kwartiertje handen heeft geschud, was de idealistische Bobby Kennedy. Dat moet dus in 1968 geweest zijn, het jaar waarin hij werd vermoord. Een tragedie waar in Macomb County nooit erg om is getreurd.

Oscar Garschagen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden