Clinton maakte geen enkele belofte waar

Nu de Senaat deze week zal beginnen met de behandeling van de afzettingsprocedure tegen Bill Clinton vraagt Frans Verhagen zich af wat hij in zijn ambtsperiodes heeft bereikt....

LINKSIGE samenzwerings-liefhebbers geloven nog steeds dat Bill Clinton in de problemen is gekomen omdat hij zo'n prachtig, succesvol progressief beleid voerde (en zo'n fantastische, linkse vrouw had die wilde meeregeren). Het buiten proporties opblazen van de Lewinsky-zaak was, in hun ogen, de uiterste poging van rechts om deze president onderuit te halen.

De werkelijkheid is dat Clinton ook inhoudelijk als president geheel mislukt is, in elk geval gemeten aan de verwachtingen die hij wekte bij zijn aantreden in 1993.

Clinton was gekozen als een nieuwe Democraat, iemand met een realistische jaren-negentig-agenda, waarin de economie met rust werd gelaten, maar de pijn voor de minder kansrijken zou worden verzacht, waarin begrotingen op orde moesten zijn en Amerika op sociaal gebied gemoderniseerd zou worden. Denk aan een brede, ziektekostenverzekering voor iedereen en dingen als zwangerschapsverlof, meer crèches, beter onderwijs, het opkrikken van de binnensteden en een eind aan discriminatie van homo's, vrouwen en zwarten.

Clintons agenda was niet revolutionair, maar wel ambitieus en er was groot vertrouwen in zijn intelligentie en daadkracht. Vooral het hervormen van de ziektekostenverzekering had een hoge prioriteit en grote steun onder de bevolking. Hij had ook een meerderheid in het Huis van Afgevaardigden om dat te doen. Andere doelstellingen, zoals homo's in het leger en behoud van positieve discriminatie, waren vooral symbolische punten, bedoeld om belangengroepen te lijmen.

Clinton zou een einde maken aan 'de verspilde jaren' van Reagan en Bush, toen er niets werd gedaan aan sociale voorzieningen, onderwijs, herstel van binnensteden en alleen de rijken rijker waren geworden. Alles zou anders worden. Een intelligente, ruimdenkende intellectueel, met een politiek programma waaruit bewondering sprak voor het Europese consensusmodel zou het land op een ander spoor zetten.

Bovendien zou Clinton, in eigen woorden 'de schoonste regering in de moderne geschiedenis' gaan leiden, geen misse sneer over de veronderstelde misdaden van de voorgaande Republikeinse regeringen (die daarover behoorlijk kwaad waren).

Maar de regering kwam nooit goed op gang. De bemanning lukte al niet erg goed. Voordrachten duurden lang en tot ver in 1994 bleven posten onbemand. Ook liep een aantal mensen die wel op tijd werden voorgedragen averij op. Er moest een vrouw op Justitie komen, maar de eerste twee kandidaten bleken 'kinderoppas-problemen' te hebben. In het benoemingenspel kwam een typerende karaktertrek van Clinton naar voren: hij liet zich leiden meer dan dat hij leidde, en liet kandidaten die in de problemen kwamen al snel vallen.

Clinton liet zich voorts al snel kennen als een 'push over': als het Congres het vuur opende, liet hij het slachtoffer of het beleid afschieten en plaatste de volgende in de vuurlijn. Nooit ruimde hij de mitrailleursnesten op. Later in het voorjaar van 1993 ging hij door de bocht voor het Congres toen zijn plan om het goedkoop gebruik van federale grond in het westen van het land aan banden te leggen. Westelijke senatoren weigerden gewoonweg en het publiek was niet voldoende geïnteresseerd. Clinton liet het programmapunt vallen. Boodschap: hij vecht niet.

Clinton maakte ook een grote fout door geen lering te trekken uit de fouten van zijn laatste Democratische voorganger: Jimmy Carter. En dus bracht ook Clinton een houding van 'we zullen Washington wel eens even hervormen' met zich mee, en dus kwam een 'Arkansas-maffia' naar de hoofdstad en dus overlaadde hij het Congres en het publiek met teveel plannen tegelijkertijd - die dan gemakkelijk kunnen worden afgeschoten. De rol van homo's in het leger was slechts het eerste programmapunt dat leidde tot enorme opwinding - veel meer dan het onderwerp waard was, en het leidde tot blijvende haat tegen Clinton.

De hervorming van de gezondheidszorg was het allerbelangrijkste onderwerp. Als teken daarvan gaf hij First Lady Hillary de leiding over het hervormingsproces. Hillary imponeerde Congresleden met haar welsprekendheid, kennis van zaken en charme. Het probleem was dat zodra ze weer was vertrokken, ze aan haar stoelpoten begonnen te zagen. En dat was eenvoudig, want uiteindelijk vertegenwoordigde ze niemand, behalve haar man. Wie op Clinton wilde vuren, richtte op Hillary die zich niet kon verweren.

De benoeming van de First Lady op een politiek kwetsbare positie was een blunder. Het maakte haar politiek kwetsbaar, het maakte de hervormingen kwetsbaar. Nog los daarvan, zij maakte er een zootje van. Het plan dat Hillary en haar werkgroep indienden bij het Democratische Congres, is uiteindelijk niet eens in stemming gebracht.

De reden voor dat mislukken was niet de campagne van de belangengroepen maar het feit dat Hillary's groep vanaf het eerste begin ervan afzag om het Congres bij haar werk te betrekken. Wie een grote verandering wil via het wetgevend proces, moet degenen die daarvoor moeten stemmen, daarbij wel betrekken. Dan zijn ze al half gecoöpteerd.

In plaats daarvan ging het Witte Huis op ieders tenen staan. Dat kostte tijd, daarmee verliep de brede steun onder de bevolking omdat opponenten hun verzet konden opbouwen. Het einde van de hervorming van health care was cruciaal voor de regering Clinton. Iets anders was er niet en sloeg de bodem weg onder wat er verder ook maar op stapel stond.

Mede als gevolg van dat debacle en de onvoorstelbare lamlendigheid van het Democratische Congres, verloor Clinton in 1994 het Huis, en daarmee de kans om initiatieven te lanceren. Clintons voorliefde om geleid te worden in plaats van te leiden, kwam hem echter goed van pas, want als reactief president heeft hij het fabuleus gedaan.

Zo probeerden de arrogante Republikeinen in 1995 hun begroting aan Clinton op te leggen. Clinton weigerde te tekenen en bij gebrek aan een begroting, ging de hele overheid op slot. Het bleek een kolossale misrekening van de Republikeinen om te denken dat ze daarvan konden profiteren. De comeback kid had het weer eens gered.

Daarbij had Clinton het geluk dat de economie draaide als een lier. Hij had daaraan bijgedragen door in 1993 de belastingen te verhogen om sneller tot een begrotingsevenwicht te komen, maar zijn achterban was niet vergeten dat hij in 1992 had beloofd om juist de lasten van de middenklasse te verlichten. Al die beloften waren al in 1993 overboord gegaan.

Een groot succes was het doorvoeren van Nafta, het vrijhandelsakkoord met Canada en Mexico. Daarvoor, en voor vrije handel in het algemeen, zette Clinton zijn hele gezag in. Curieus genoeg echter waren het zijn partijgenoten die hem dat kwalijk namen en probeerden hem te dwarsbomen. Juist oud-links en de vakbonden vreesden verlies van banen.

Op buitenlands gebied heeft Clinton niets gedaan wat niet evengoed of beter door een Republikein zou zijn gedaan.

De verkiezingen van 1996 waren glorieus, maar de financiering ervan was uiterst dubieus. Nog afgezien daarvan voerde Clinton campagne op van de Republikeinen gejatte thema's. Van de Nieuwe Democraat was weinig meer over, dat kon ook niet want hij had inderdaad de verzorgingsstaat hervormd ('welfare as we know it') maar dan wel gedwongen door en volgens recept van de Republikeinen. Veel progressieve Democraten namen het Clinton kwalijk dat hij weinig had bereikt in zijn eerste termijn, maar, bij gebrek aan keuze, stemden ze toch weer op de president.

Ze hoopten dat Clinton zijn tweede termijn zou gebruiken om de grote problemen van Amerika aan de orde te stellen. Nu hij niet meer hoefde te worden herkozen, nooit meer, kon hij misschien praten over racisme, over een harde en te geïndividualiseerde samenleving, over te grote verschillen tussen arm en rijk, tussen binnenstad en suburb. Hij zou zelfs het wapenbezit aan de orde kunnen stellen in een ultieme poging die kanker uit de samenleving te snijden.

In plaats daarvan is Clintons tweede termijn opgegaan aan...Ja, waaraan eigenlijk? In 1997 gebeurde er zo goed als niets en heel 1998 werd in beslag genomen door de gevolgen van Clintons seksuele escapades en het liegen daarover. Daarmee verspeelde Clinton de kans om als moreel leider een stempel te drukken.

De conclusie kan alleen maar zijn dat Bill Clinton de grote belofte die zijn aantreden betekende niet heeft waargemaakt. Er is geen enkele reden om met voldoening naar de resultaten van Clintons regering te kijken. Wie wil volhouden dat Clinton, alle schandalen ten spijt, het heel behoorlijk heeft gedaan, moet nog eens goed naar de feiten kijken en zich bovendien afvragen of hij zijn eisen aan een president niet te laag stelt.

Frans Verhagen is hoofdredacteur van het tijdschrift Amerika.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden