Clinton heeft geen tijd voor het buitenland

Het is nauwelijks verwonderlijk dat Europa zich de afgelopen twee jaar dikwijls overvallen en in verwarring gebracht voelde door de wendingen in het Amerikaans buitenlands beleid....

Van onze correspondent

WASHINGTON

De deftige verklaring is dat met de afloop van de Koude Oorlog oude zekerheden zijn weggevallen en het denken over een nieuwe wereldorde zich nog in een embryonaal stadium bevindt. Op zich valt daar weinig op af te dingen, maar minstens zo belangrijk is op dit moment het ontbreken van overtuigend Amerikaans leiderschap.

President Clinton heeft zeker in de eerste 24 maanden van zijn presidentschap nauwelijks tijd genomen om na te denken over de toekomst van de internationale instellingen als de Verenigde Naties, de NAVO en de CVSE. Uit reconstructies van Clintons eerste helft in het Witte Huis - On the Edge van Elizabeth Drew en The Agenda van Bob Woodward - blijkt dat Clinton zich alleen maar met het buitenland bemoeide op momenten van crises en dan liefst zo kort mogelijk.

Clinton werd totaal in beslag genomen door het nog steeds voortdurende gevecht om zijn presidentschap tot een succes te maken. Illustratief is dat de voorbereiding van topconferenties in Brussel, Napels, Praag en Boedapest totaal overschaduwd werd door Whitewater, Paula Jones en het hopeloze gevecht om de hervorming van de gezondheidszorg.

Deze internationale bijeenkomsten, waar hij steeds hondsmoe aankwam, waren niet meer dan tijdelijke vluchten uit het bikkelharde Washington DC. Dat Clinton fysiek en mentaal nog in staat was Europese regeringsleiders toe te spreken wordt een bovenmenselijke prestatie genoemd.

Minstens zo verhelderend zijn de reconstructies over de vorming van het Amerikaanse Bosnië-beleid. Dat is in essentie een strijd geweest tussen een door de beelden van CNN geëmotioneerde Clinton, die vond 'dat er iets gedaan moet worden' en Clinton de realist, die het ontnuchterende boek van Robert Kaplan over de geschiedenis van de Balkan heeft gespeld.

De koele politieke strateeg, die weet dat de Amerikaanse publieke opinie tegen het sturen van Amerikaanse grondtroepen is, kreeg steeds de overhand, maar pas nadat de spanningen in de Amerikaanse regering en de NAVO hoog waren opgelopen.

Clintons bemoeienis met de discussies over de toekomst van de NAVO en Verenigde Naties heeft vooral een ad hoc-achtig karakter. Hij is immers niet gekozen om zich net als zijn voorganger Bush te concentreren op het buitenlands beleid. De opiniepeilingen bevestigen hem ook voortdurend in die gedachte.

Zijn medewerkers zijn niet in staat dat vacuüm te vullen. De idealistisch ingestelde Anthony Lake, de Nationale Veiligheidsadviseur, houdt zich op de achtergrond. De ministers van Buitenlandse Zaken en Defensie, Christopher en Perry, zijn pragmatici en zeer voorzichtig om Amerika te committeren. Zij concentreren zich bovendien op een of twee issues (Midden-Oosten, hervorming strijdkrachten), waarmee zij succes kunnen behalen.

Tegenover de kritiek staat overigens ook lof. De operatie Uphold Democracy in Haïti verloopt voorbeeldig. Tot grote opluchting van Europa en Latijns Amerika zette Clinton zich krachtig in voor de aanvaarding twee grote handelsverdragen: GATT en Nafta. In Haïti en op handelspolitiek terrein zijn de fundamenten van Clintons buitenlands beleid - verspreiding van democratie en vrijhandel - zichtbaar.

Bespiegelingen over oplevend Amerikaans isolationisme moeten dan ook met verwijzingen naar GATT en Nafta sterk worden gerelativeerd.

Het is waar dat de publieke opinie zich lijkt af te keren van het buitenland en het is eveneens juist dat er zich in het Congres een generatiewisseling heeft voltrokken. Ruim de helft van de nieuwe Congresleden werd gekozen na afloop van de Koude Oorlog en vindt dat Amerika eerst op thuisfront orde op zaken moet stellen.

Maar dat soort isolationisch aandoende stemmingswisselingen zijn niet nieuw in de Amerikaanse politieke geschiedenis. En bovendien wordt een steeds groter deel van de Amerikaanse economie afhankelijk van de wereldhandel. In de NAVO en de VN mogen spanningen bestaan, in de gewone-mensen-wereld zijn de banden tussen bijvoorbeeld de VS en Europa innig en is er van verwijdering geen sprake. De VS en Europa zijn elkaars belangrijkste handelspartners. In de verhouding met Latijns Amerika zijn tal van positieve ontwikkelingen zichtbaar.

In de komende anderhalf jaar wordt de vorming van het Amerikaans buitenlands beleid nog ingewikkelder, want de nieuwe machthebbers in het Congres, de Republikeinen, zullen zich krachtig laten gelden. En in de loop van het jaar komen de presidentsverkiezingen van '96 in zicht.

Net als Clinton leggen de Republikeinen het accent op binnenlandse hervormingen, maar door hun machtsposities in Congrescommissies voor buitenlandse betrekkingen, defensie en buitenlandse handel zullen zij bijna automatisch een stempel drukken op het buitenlands beleid. Dat is goed nieuws voor de NAVO en de liberalisering van de handel.

Slechts nieuws was de verkiezingsoverwinning van de Republikeinen voor de Verenigde Naties en de buitenlandse hulp. Amerikaanse bijdragen aan VN-operaties zullen waar mogelijk worden tegengehouden. Clinton zal onder zware druk worden gezet om zijn beleid van 'multinationale samenwerking' te laten varen. Nu is de president daartoe ook geneigd, want hij is met de ervaringen in Somalië en Bosnië in het achterhoofd een stuk negatiever gaan denken over de VN.

Het buitenlandspolitieke debat zal zich in het komende jaar - los van de erupties over het vanuit de VS gezien erg verre Bosnië - concentreren op de verlaging van de buitenlandse hulp. Een simpele rekensom leert dat als Israël en NAVO-bondgenoot Turkije worden gespaard, Afrika de rekening zal betalen. Clinton zal zich daartegen verzetten, want dat is niet te rijmen met zijn ideeën over de verspreiding van democratie, vrije markten en mensenrechten. Maar of hij de tijd krijgt of neemt om zich daadwerkelijk in dat debat te mengen, moet worden betwijfeld.

Oscar Garschagen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden