Clichés overheersen kloondebat

De discussie over klonen van mensen heeft een hoog prof. Sikbok-gehalte en getuigt van onbegrip. Een kloon zal nooit een absolute kopie zijn, maar net als andere menselijke individuen worden bepaald door omgeving én genen, meent Martijn van Calmthout....

MARTIJN VAN CALMTHOUT

Cartoonisten kunnen hun geluk niet op, en maken grap na grap met identieke stripfiguurtjes ('Ik ben volledig voor klonen.' 'Ik ook.').

Schrijvers en commentatoren refereren bijna standaard aan films als The Boys from Brazil, waarin fanatieke nazi's identieke super-ariërs blijken op te kweken. Monsters als Saddam Hussein worden erbij gehaald. De naam Hitler valt.

En zelfs de Amerikaanse arts Richard Seed, die vorige week meldde een kliniek voor menselijke klonering te willen opzetten, had waarschijnlijk minder aandacht gekregen als hij niet zo overtuigend de cynische mad scientist uit heel veel speelfilms had gespeeld.

Het is natuurlijk te verdedigen dat cliché-beelden nuttig zijn om snel een onderwerp te verduidelijken, ook in voorlichting en zelfs in de (wetenschaps)journalistiek. In dit geval lijken echter de voorgevormde beelden een helder zicht op de kwesties reusachtig in de weg te staan.

Voorlopig hoogtepunt was de bijdrage van Hanneke van den Boer, een Rotterdamse filosofe en ethica die zich boog over de vraag of een mens die is geboren via klonering, wel evenwaardig is aan een via bevruchting voldragen mens (Forum, 14 januari). Immers, is haar redenering, in onze cultuur zijn kopieën minderwaardig aan originelen. Kun je, was de impliciete vraag in Van den Boers betoog, het een mens wel aandoen, om uit de huidcel van een familielid te zijn ontstaan?

Dergelijke oprecht bezorgde uiteenzettingen getuigen van een enorm onbegrip, oprecht of gespeeld, van wat klonen in werkelijkheid is. Bij klonering, of het nu gaat over goudkarpers, schapen, koeien of mensen, wordt een nieuw individu opgekweekt uit een cel van een bestaand exemplaar. In principe is het genetische materiaal van de kopie daarmee volkomen identiek aan dat van het origineel.

Maar zijn origineel en kopie daarmee ook identieke individuen? Zeker in het geval van de mens is er geen enkele reden om dat aan te nemen. Deze eeuw is al langdurig getwist over de vraag wat een individu tot een persoon maakt, zijn genetische bepaaldheid of zijn opvoeding. Alleen al het feit dat die stammenstrijd zo eindeloos heeft kunnen voortduren, bewijst al bijna dat beide grootheden een aanzienlijke rol spelen. Een persoon is het product van zijn genen én zijn omgeving.

Dat geldt ook voor een individu dat via klonering op de wereld komt. Omgeving zal evengoed als genenpakket bepalen wie hij of zij is, en hoe hij of zij handelt. En die omgeving is per definitie voor de nakomeling een andere als voor de ouder. Van een kopie, zoals we die in de spotprenten zien, is geen sprake. En in die zin alleen al kan president Saddam Hussein het op zijn buik schrijven, via klonering eeuwig aan de macht te blijven.

Maar hoe nu als er niet één kloon wordt vervaardigd uit een stamcel, maar twee, of tien, of honderd? Zijn die niet op een angstwekkende manier identiek aan elkaar, ook al lijken ze dan niet zo precies op pappa of mamma als die misschien zou willen?

Wie wel eens een één-eiïge twee- of meerling heeft ontmoet, weet dat de verwarring over de gelijkvormigheid vooral bij de toeschouwer zit. Ze zien er bijna hetzelfde uit, maar bij nadere kennismaking zijn er overduidelijke verschillen in persoonlijkheid. En dat, terwijl ze met hun identieke genenpakket ook nog onder bijna identieke omstandigheden zijn opgegroeid.

Die inwisselbare blauwogige monstertjes uit The Boys from Brazil waren, kortom, meer het product van hun indoctrinerende opvoeding, dan van hun identieke genen. De akelige nazi's in hun witte jassen hadden er ook willekeurige kindertjes voor kunnen nemen, en zich daarmee een hoop biotechnische hoofdbrekens kunnen besparen.

Menselijke klonen zijn nooit identiek. Alle schrikbeelden die daarop zijn gebaseerd, zijn zuivere fictie, fantasie. Ze hebben mogelijk hun retorische waarde in een discussie over de toelaatbaarheid van menselijk klonen die zeker gevoerd moet worden. Maar ze mogen niet met de complexe biologische werkelijkheid worden verward.

Martijn van Calmthout is wetenschapsredacteur van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden