Clichékiller

World Presswinnaar Tim Hetherington, gedood tijdens de Libische opstand, liet zien hoe treffend je een oorlog kan verbeelden zonder strijd en wapengekletter. En dat deed hij door heel, heel dichtbij te komen.

Zeker, de toekenning van de World Press Photo Award is de hoogste eer die een fotojournalist te beurt kan vallen. Dat was voor de Engelsman Tim Hetherington niet anders, toen zijn troebele foto van een uitgeputte Amerikaanse soldaat in een bedompte bunker in Afghanistan werd uitgeroepen tot de beste nieuwsfoto van 2007. Maar gelauwerd worden had voor Hetherington ook een schaduwkant. Alle aandacht voor die ene foto vernauwde de blik van het grote publiek. Het gíng hem helemaal niet om die ene foto. Het ging hem niet om de kleine serie foto's die meteen met die winnende werd getoond bij de wereldwijde exposities van World Press Photo. Het was Hetherington te doen om het verhaal áchter de foto's. Fotografie? 'Interesseert me niet', zei hij.


Wie de eerste tentoonstelling van Hetheringtons werk in Nederland gaat bezoeken, kan met eigen ogen zien hoezeer de discussie die - zoals altijd overigens nadat World Press Photo de winnaar heeft uitgeroepen - oplaaide over de kwaliteit van de foto met die soldaat in de bunker, werd beperkt door oogkleppen. Hetherington zag met lede ogen aan hoe fotokenners zich opwonden over de vraag hoe het mogelijk was dat een foto werd onderscheiden die nota bene niet eens scherp was, en die misschien in zwart-wit beter tot zijn recht kwam dan in kleur, die volgens de ene criticaster een cliché was en volgens de ander het begin van het einde van de fotojournalistiek inluidde.


Hetherington (1970) verzonk in een depressie, gevolg van het posttraumatische stresssyndroom dat hij in Afghanistan had opgelopen. De discussie over de foto van de soldaat zal hem niet hebben geholpen erbovenop te komen, maar desondanks krabbelde hij op. Hij maakte boeken over zijn eerdere reportages over oorlog in Liberia en Sierra Leone. Met bestsellerauteur Sebastian Junger (The Perfect Storm) maakte hij de voor een Oscar genomineerde documentaire Restrepo. Hij stelde, eveneens met Junger, het boek Infidel samen. Hij zou in 2011 deel uitmaken van de jury van World Press Photo. Maar trok zich terug omdat hij vond dat hij de volksopstand tegen Khadafi moest verslaan - en reisde af naar Libië. Daar, in Misrata, vond hij de dood bij een mortieraanval door troepen van de dictator. Daarbij kwam ook de getalenteerde Amerikaanse fotograaf Chris Hondros om.


Twee jaar na zijn dood is Hetheringtons werk allerminst in vergetelheid geraakt. Tentoonstellingen reizen de wereld over, een trust waakt over zijn enorme archief en ontsluit het. World Press Photo heeft zijn beurs voor multimediale fotojournalistiek naar Hetherington vernoemd. Zijn films zijn op internet miljoenen keren bekeken. De tentoonstelling in fotomuseum FOAM in Amsterdam vormt dan ook het uitgelezen moment om Hetheringtons journalistieke nalatenschap in perspectief te plaatsen.


De expositie, Infidel ('Ongelovig' - zoals de Amerikanen door hun ¬Afghaanse vijand, de Taliban, worden genoemd), concentreert zich goeddeels op het werk dat Hetherington maakte in de Korengalvallei. Hij bracht daar maanden embedded door bij de soldaten van het Tweede Peloton in de vooruitgeschoven, geïsoleerde post Restrepo. De vallei is een van de gevaarlijkste slagvelden in Afghanistan, gezien het grote aantal gewonden en gesneuvelden.


Die strijd, het wapengekletter, vormt in Hetheringtons werk een relatief bescheiden onderdeel, in die zin dat er niet veel foto's aan zijn gewijd. Infidel toont vooral de microkosmos die zo'n geïsoleerd adelaarsnest als Restrepo vormt. De mannen, pingelend op een gitaar, een appeltje schillend, Guitar Hero gamend. We zien de plek waar ze slapen, geflankeerd door een pin-up uit Playboy, muziek of een familiealbum binnen handbereik. De fotograaf toont hun tatoeages, krijgshaftige afbeeldingen en teksten - bezweringen van doodsangst, afgesmeekte hemelse bescherming.


Langzaam wordt de toon in het boek grimmiger. Nadat de primitieve leefomstandigheden zijn getoond - pvc-buis om in te pissen, een ton, de shitter, om te poepen -, de soldaten hun lijf hebben opgepompt met gewichten of de verveling verdreven met een potje stoeien of kaarten, maken ze zich op voor de strijd. Bepakt met hun wapens en munitie verlaten ze de relatief veilige burcht Restrepo om de onzichtbare opstandelingen in hun eigen territorium te bevechten.


Al gauw pakt het gevecht dramatisch uit. Een schermutseling lijkt het, en dan is er paniek, er ligt een dode op de grond, er vallen gewonden, er is ontreddering, enkele pagina's lang. En dan volgt de beroemde World Press Photo waarin het menselijk leed, de uitputting van oorlog en de uitzichtloosheid van de strijd samenvallen. Het laatste deel van het beeldverhaal dat Infidel vormt, bevat foto's van slapende soldaten - de onschuld zelve, kwetsbaar.


Het boek schetst een intiem, en relatief kalm beeld van het Tweede Peloton. De film Restrepo, waarvan de verhaallijn parallel loopt met die van het boek, plaatst daar een soms schokkende en indringende werkelijkheid tegenover. Wie de film ziet, begrijpt beter hoe Hetherington fotografie en film elkaar laat versterken. Na die bijna landerige periode op hun post gaan de soldaten op missie, die operatie Rock Avalanche heet. We hebben ze leren kennen, van hun melige grapjes, hun accenten, hun kalme getuigenissen voor de camera. Schrijnend hoe een van de mannen almaar blijft lachen, onderwijl vertellend dat na zijn oorlogservaringen geen slaapmiddel hem nog in slaap helpt.


Veel beter dan het boek maakt de film het drama van het gevecht invoelbaar. Onspectaculair -pief-paf-poef-achtig - klinkt het schieten. Het cliché wil dat soldaten een gesneuvelde maat met extra verbetenheid op de vijand wreken. Maar hoe aandoenlijk en jongetjesachtig is het huilen van een van de mannen als hij, vol ongeloof eerst, tot zich laat doordringen dat zijn vriend een paar meter verderop dood ligt. En hoe huiveringwekkend is de bebloede hand die een mitrailleur bedient - de schutter heeft net nog medische hulp verleend aan een slachtoffer.


De foto's tonen gecondenseerde emotie, de film bespeelt de emoties van de kijker op een subtiele en ontregelende manier. De foto's bieden, met hun journalistieke afstand, ruimte voor interpretatie, bij de film zijn de beklemming, de angst en het verdriet onontkoombaar. Zoals Hetherington de soldaten op de huid zit, komt de oorlog in al zijn wreedheid angstwekkend dichtbij, de bewegende beelden maken de toeschouwer deelgenoot zoals een fotoreportage niet lijkt te kunnen. Juist de combinatie van boek en film laten zien hoe Hetherington tegen de grenzen van de fotografie aanliep. Ze vormden evenwel geen barrière, hij wendde, ogenschijnlijk simpelweg, een andere journalistieke tactiek aan.


Een eveneens in FOAM te bekijken installatie, het videodrieluik Sleeping Soldiers, laat misschien het mooist zien hoe Hetherington erin slaagde de verstilling van fotografie en de dynamiek van film tot een eenheid te smeden. Over het beeld van slapende soldaten (is het film of foto - het verschil is nauwelijks waarneembaar) zijn filmflarden te zien van de gebeurtenissen in en rond Restrepo. Helikopters in de lucht, schotenwisselingen, geschreeuw. Zo versmelten de aanblik van rust en ontspanning - foto's overigens met een erotische ondertoon - met de nachtmerries van de mannen; de toeschouwer kruipt in hun gedachtenwereld en ervaart zo bijna zelf die slopende afwisseling van topspanning en alledaagse verveling, gevolgd door opeens weer verraderlijk oplaaiend gevecht.


Wie diep wil doordringen in de naargeestige, en soms ook vrolijke wereld van soldaten op een missie en de daarbij behorende even indruk- als huiveringwekkende ervaringen wil opdoen, moet FOAM deze zomer zeker bezoeken. Het is een veel intensere ervaring dan alleen het overigens schitterend vormgegeven boek Infidel bekijken. Hetheringtons nalatenschap toont aan dat de discussie over 'zijn' World Press Photo niet alleen kortzichtig was, maar dat zijn criticasters zichzelf gevangen hielden in fotojournalistieke conventies die hij allang was ontstegen. Met zijn werk en zijn veelzijdige presentaties - boek, video, film, tentoonstellingen, lezingen - luidde hij niet het einde van de fotojournalistiek in. Hij wees juist de weg naar een nieuw begin.


Het spektakel van conflictfotografie

In De Balie in Amsterdam wordt vanavond een bijeenkomst gewijd aan Tim Hetherington. Thema van de avond is de vraag hoe je als fotograaf ervoor kunt zorgen dat je andere vragen stelt, voorbij gaat aan het spektakel van conflictfotografie, en je je publiek werkelijk interesseert. Sprekers zijn James Brabazon, een documentairemaker en journalist die met Hetherington in Liberia heeft gewerkt; Max Houghton van de Photography University of Westminster, die haar visie zal geven op de uiteenlopende benaderingen van conflictfotografie. En: Stephen Mayes, directeur van The Estate of Tim Hetherington in New york. Hij zal vertellen over mannelijkheid, agressie en oorlog in relatie tot het werk van Hetherington.


Infidel van Tim Hetherington. FOAM, Amsterdam, t/m 7/9.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden