Clevers dient de wetenschap op een andere manier

Sinds 2012 is hij de opvolger van Robbert Dijkgraaf bij de KNAW. Daarnaast leidt Hans Clevers een instituut dat met stamcelonderzoek spectaculaire successen boekt. Een combinatie die zwaarder is dan hij verwachtte, zeker met de tegenwind waar hij binnen het KNAW mee te maken kreeg. In mei vertrekt hij er.

Hans Clevers.Beeld Marcel van den Bergh / de volkskrant

Wat de kwalificaties van stamcelbioloog Hans Clevers (57) in 2012 ook waren om Robbert Dijkgraaf op te volgen als president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), hij was géén Robbert Dijkgraaf. Daarvan was Clevers zelf zich terdege bewust. 'Ik kan wel vreselijk mijn best gaan doen in allerlei kranten te komen, maar ik ben meer een doener', zei hij destijds in reactie op de vaak gestelde vraag hoe lastig het was 'de opvolger van' te zijn.

'Robbert heeft de lat wel hoog gelegd. Het lijkt me geen simpele opgave om in drie zinnen iets pakkends over wetenschap te zeggen met zo'n stoorzender als Jan Mulder tegenover je.' Die uitspraak getuigt meer van zelfkennis dan van bescheidenheid. Want Clevers dient de wetenschap op een andere manier. Als doener inderdaad. 'Mijn brein heeft dat Robbert Dijkgraafachtige abstractieniveau niet. Bij mij werkt het veel associatiever. Het is als een landschap waar voortdurend dingen omhoog komen. Daartussen probeer ik dan verbanden te leggen.'

De Maastrichtse nanobioloog Peter Peters, collega en vriend van Clevers sinds hun beider promotietijd, geeft toe dat hij enigszins positief vooringenomen is tegenover de huidige KNAW-president, maar naar zijn mening is hij een 'factor 10 van de gemiddelde Nederlandse onderzoeker'. Dat zit 'm, meent Peters, in een combinatie van doelgerichtheid, creativiteit, intelligentie natuurlijk en snelheid. Snelheid in alles wat hij doet. 'Hij leest een factor 4 sneller dan ik. Hij reist de wereld over om als keynotespreker op te treden op congressen en tussendoor ziet hij ook nog gelegenheid met grote regelmaat op te treden in het radioprogramma De Ochtenden.'

Het nut van maatschappelijk nut

Moleculair bioloog Hans Clevers heeft de KNAW gelaten voor wat die is, en keerde terug naar zijn onderzoek. Komende maandag 15 juni praat hij in De Balie een avond lang over zijn plannen en dromen, over jong talent, en over het nut van maatschappelijk nut. Kaarten en info op www.debalie.nl.

Diagonaal

'Hij kan diagonaal lezen', zegt Janny van Eldik, sinds 2002 zijn secretaresse op het Utrechtse Hubrecht Instituut. 'Ondanks een agenda waarvan ik alleen bij de aanblik al overspannen word, wekt hij altijd de indruk heel relaxed te zijn. Als je met hem praat, geeft hij je het gevoel dat jij op dat moment de enige bent die er iets toe doet.'

'Het was altijd duidelijk dat hij iets extra's had', zegt zijn twee jaar oudere broer Geert-Jan chirurg in het Utrechtse Diakonessenhuis. 'Als kind had hij al de meest uiteenlopende hobby's. Hij was met een sterrenkijker in de weer. Hij deed iets met visjes. Hij had een chemisch lab op zolder in ons ouderlijk huis in Son. Hij verzamelde stenen, en dan heb ik vast nog wat liefhebberijen over het hoofd gezien. Steeds legde hij zich volkomen toe op zo'n hobby, totdat hij er alles van wist. Dan ging hij met dezelfde inzet iets anders doen. Alleen met zijn beroep gaat hij eindeloos door.'

Hoe absoluut zijn toewijding aan het onderzoek ook is, Clevers getrouwd met hematoloog Eefke Petersen, vader van twee zoons is geen eendimensionale wetenschapper. Hij tenniste en hockeyde heel verdienstelijk. Hij liep twee marathons in New York tot zijn heupen het begaven, eerst de linker, toen de rechter. Met twee heupprotheses kan hij inmiddels alweer 20 kilometer hardlopen. Vaak in gezelschap van zijn broer. Onderweg praten ze veel. 'Over zijn onderzoekswerk, maar ook over andere dingen.' 'Hans was nooit de trekker van een gezelschap, maar je wilde hem er wel altijd bij hebben', weet jeugdvriend Jan Petit. 'Hij was een heerlijke reisgenoot', zegt vriend en voormalig medestudent Michiel Rombach. 'Zo hebben we eens een dag doorgebracht met 'de Neus', de parfumontwerper, van Dior. In Brussel hebben we ons eens laten insluiten in het Natuurhistorisch Museum om te kijken hoe dat is en hoe je er vervolgens ongezien weer uitkomt.' Met Peter Peters gaat hij nog weleens naar het theater, 'na een snelle maaltijd'. Het liefs naar een jazz- of kleinkunstvoorstelling. 'Voor klassieke muziek heb ik hem nooit enthousiast kunnen maken.'

Hans Clevers in 2009 aan het werk in het laboratorium.Beeld Bart Mühl

Hans Clevers

1957 Geboren in Eindhoven

1982 Doctoraal (master) biochemie, Universiteit Utrecht

1984-85 Artsexamen, Universiteit Utrecht (1984); promotie immunologie, Utrecht en postdoc Dana-Farber Cancer Institute. Harvard (beide 1985).

1991 Hoogleraar immunologie, Utrecht

2001 Spinozapremie ('Nederlandse Nobelprijs')

2002 Wetenschappelijk directeur Hubrecht Instituut

2004-05 Louis-Jeantet Prijs voor geneskunde (2004)

2012 Heinekenprijs voor geneeskunde; president KNAW; Ridder in de orde van de Nederlandse Leeuw

2013 Breakthrough Prize in Life Sciences

Gezonde rivaliteit

Hans Clevers, in 1957 geboren als zoon van de directeur van een dochteronderneming van Philips, studeerde biologie en medicijnen in Utrecht. Kort na zijn afstuderen promoveerde hij in 1985 'met een extreem dun proefschrift', in de kenschets van Peters. 'Dat had beslist geen cumlaudeniveau, maar dat ambieerde hij ook niet. Voor hem was dat proefschrift slechts de ticket voor Harvard, waar hij zich als postdoc aan 'het echte werk' kon wijden. 'In de Verenigde Staten heeft hij een heel goede training gehad', zegt Michiel Rombach. 'Ook in hoe het naar zijn smaak níet moet. Op de Amerikaanse onderzoeksinstellingen heerst echt een keiharde concurrentie, niet wezenlijk anders dan in het bedrijfsleven. Die sfeer lag hem niet zo.' 'Op Harvard lopen veel ongelukkige mensen rond', zei Clevers vorig jaar in NRC Handelsblad. 'De cultuur is hard. Er is wantrouwen. Je gaat je onderzoeksresultaten echt niet delen, anders gaat iemand anders misschien met het succes aan de haal. Er is veel paranoia.'

'Hans is meer van de school elkaar dingen gunnen', zegt Ronald Plasterk, die tot zijn overstap naar de politiek samen met Clevers de leiding had over het Hubrecht Instituut. 'Op ons instituut heerste geen concurrentie maar wel een gezonde rivaliteit tussen de verschillende onderzoeksgroepen. Als een groep een publicatie had in Nature, wilde de andere daar niet bij achterblijven. Je jutte elkaar op in een sfeer van samenwerking. Maar uiteindelijk kon je op eigen wetenschappelijke rekening werken. Alles wat je ontdekte, was voor jou. In die horizontale structuur hebben we mooie klappers gemaakt.'

Al bij zijn komst naar het Hubrecht Instituut, in 2002, was Clevers' onderzoeksgroep de grootste. 'Hij nam zo'n twintig mensen mee', herinnert Plasterk zich. 'Ze kwamen en bloc binnen', zegt Janny van Eldik, Clevers' secretaresse . 'Een heleboel analisten en vier vaste medewerkers. 's Ochtends installeerden zij zich, 's middags waren zij al aan het pipetteren.' De 'Cleversgroep' boekte spectaculaire successen bij de ontwikkeling van zogenoemde organoïden, mini-organen zoals levers en magen die uit stamcellen zijn gekweekt. In de nabije toekomst zullen kankerpatiënten geneesmiddelen op maat toegediend krijgen waarvan de werking tevoren op de mini-organen is getest. In een verder verschiet zullen wellicht 'reserveweefsels' worden ingebracht bij patiënten die een orgaan hebben verloren. Voor zijn werk ontving Clevers diverse (geld-) prijzen en aanzienlijke subsidies. In 2013 boekte zijn laboratorium een omzet van 2,5 miljoen euro. Die ontwikkeling vereist een nieuwe uitbreiding van het Hubrecht Instituut. 'Het is hier booming business', zegt Van Eldik.

KNAW

De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, opgericht in 1808, geldt als ‘het forum, het geweten en de stem van de Nederlandse wetenschap’. Ze bewaakt de belangen en de integriteit van de wetenschap en brengt advies uit aan de regering. De ongeveer 500 leden worden benoemd voor het leven, verdeeld over twee afdelingen: Letterkunde en Natuurkunde. In 2005 werd De Jonge Akademie platform van jonge topwetenschappers opgericht. In 2014 de Akademie van Kunsten platform voor ideeënuitwisseling tussen kunstenaars en wetenschappers. De KNAW zetelt in het monumentale Trippenhuis in Amsterdam.

Presidentschap

Clevers oogstte niet louter bijval met de aanvaarding van het presidentschap van de KNAW. Hij combineert die functie weliswaar met het onderzoekswerk, maar toch: ook zijn organisatorische talenten zijn niet onbegrensd. 'Voor de eer en de glorie hoefde hij het niet te doen', meent Plasterk. 'Maar Hans heeft het gedaan uit dienstbaarheid aan de Nederlandse wetenschap.' 'Voor Nederland is het fantastisch dat de KNAW wordt aangevoerd door iemand van zijn statuur', zegt Peter Peters. 'Maar voor zijn research is het natuurlijk minder geweest.'

Clevers zelf erkende in NRC Handelsblad dat de combinatie van beide functies hem zwaarder is gevallen dan hij had verwacht. 'Toen ik bij de KNAW begon, had mijn lab net een golf van ontdekkingen achter de rug, aan stamcellen. Ik dacht dat het rustiger zou worden, maar er kwam juist een tsunami achteraan. We publiceren meer dan ooit tevoren, in topbladen. Dat is ploeteren.' In mei treedt hij terug als KNAW-president, om zich weer volledig op het onderzoekswerk te kunnen toeleggen. 'Ik heb hem nooit over de dubbele belasting horen klagen', zegt Janny van Eldik, 'maar ik denk dat hij zich enorm op het einde daarvan verheugt.'

'Zijn presidentschap van de KNAW heeft z'n tol geëist', denkt Peter Peters. 'Het heeft hem er een paar jaar van weerhouden dingen te doen die hij eigenlijk belangrijker vindt en waarin hij beter is.' Over zijn verdiensten als KNAW-president lopen de opvattingen uiteen. Zijn benoeming vormde een breuk met de gewoonte deze positie beurtelings te gunnen aan bètawetenschappers en wetenschappers met een alfa- dan wel gamma-achtergrond. Een derde van de Akademieleden maakte z'n bezwaren tegen deze gang van zaken kenbaar door bij de stemming over Clevers' kandidatuur een blanco proteststem uit te brengen.

Sindsdien is het nooit meer helemaal goedgekomen tussen de KNAW-president en de alfa's ondanks Clevers' inspanningen voor de oprichting van de Akademie van Kunsten, 'een plek waar kunstenaars ideeën kunnen uitwisselen met vakgenoten uit andere disciplines en de wetenschap'.

Hans Clevers overlegt met onderzoekers van het Hubrecht Instituut in Utrecht.Beeld Marcel van den Bergh / de volkskrant

Frustrerend

In navolging van de, als zinnig ervaren, samenvoeging van vijf KNAW-instituten op het gebied van de levenswetenschappen (waaronder biologie, biochemie en fysiologie) wilde Clevers ook zes geesteswetenschappelijke instituten waaronder het Meertens Instituut en het NIOD bundelen in één instituut 'zonder introvertie en inteelt'. Dit voornemen stuitte vooral bij het NIOD op grote bezwaren. Toen de KNAW het NIOD binnen het geesteswetenschappelijke cluster een uitzonderingspositie wilde toestaan, toonden de andere betrokken instituten zich daarover weer gebelgd. Het ziet er niet naar uit dat Clevers deze operatie nog tot een goed einde zal kunnen brengen.

Zijn taak als pleitbezorger voor de Nederlandse wetenschap moet voor Clevers nogal frustrerend zijn geweest. Met lede ogen moest hij toezien hoe de investeringen in wetenschappelijk onderzoek ver achterbleven bij de vrome beloften om van Nederland een kennisland te maken.

'Het probleem is dat we zo goed zijn', zei hij twee jaar geleden in de Volkskrant over het onbegrip van de politiek over de noden van de wetenschap. 'We zijn qua publicaties en citaties in absolute aantallen het negende wetenschapsland ter wereld, en staan qua productiviteit per wetenschapper in de top drie. Als wij dus naar Den Haag stappen en zeggen dat we underfunded zijn, zeggen ze: waar klagen jullie over, het gaat toch goed?' Nederlandse wetenschappers hebben hun toppositie volgens Clevers mede te danken aan hun ongevoeligheid voor autoriteit. 'We gaan over alles in discussie. Niet goed voor een leger, maar uitermate vruchtbaar voor de wetenschap.' Daarmee zullen ze het uiteindelijk echter niet redden in de concurrentie met landen die het belang van wetenschappelijk onderzoek niet alleen met de mond belijden. 'Het is echt armoedig aan het worden in Nederland', zei Clevers in NRC Handelsblad. Met zijn vertrek als KNAW-president geeft hij te kennen dat ook hij in die toestand geen verandering heeft kunnen brengen.

'Een slecht plan'

Clevers verweert zich krachtig tegen de Wetenschapsvisie 2025 van het kabinet. Althans: tegen het deel dat de NWO betreft. Die beheert de ‘tweede geldstroom’: het budget (625 miljoen per jaar) voor wetenschappelijk onderzoek. Dit wordt beheerd door wetenschappers. Het kabinet wil die taak overdragen aan vertegenwoordigers van overheid, universiteiten, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties. ‘Een slecht plan’, zegt Clevers. ‘Deze topdown werkwijze zal de hond in de pot blijken voor briljante onderzoekers. Kortetermijnbelang en voorspelbaarheid zullen domineren, wat ten koste gaat van baanbrekende innovaties.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden