Civilisatie

Toen ik na de jaarwisseling terugkeerde in mijn woonplaats, begreep ik dat ik niet alleen iedereen het beste moest wensen voor het nieuwe jaar - een ritueel waarvan de zin me steeds meer ontgaat - maar dat ik vooral mezelf geluk moest wensen met het feit dat mijn huis nog...

BRAM BUUNK

Want ik woon in Groningen, een stad waar de politie wel bereid blijkt met grootscheepse inzet een onschuldige collega op Schiermonnikoog te arresteren, maar het hazenpad kiest bij confrontatie met raddraaiers in eigen stad.

Het zal altijd tobben blijven met jonge mannen. Mannen, zo pakweg een paar jaar boven en beneden de twintig, zijn overal en altijd bij uitstek dragers van geweld geweest. Dat is een onaangenaam, maar onvermijdelijk residu van de evolutie, waarbij mannen met elkaar wedijverden om de vrouwen.

Vanuit dit gezichtspunt bezien, zou je juist jonge politieagenten moeten inzetten om geweld te bestrijden. Die hebben ongetwijfeld de beste motivatie om te vechten. Wellicht een idee waarover de ondernemingsraad van onze regiopolitie zich eens kan buigen.

Behalve gewelddadigheden begaan jonge mannen ook tal van andere misstappen in hun verzet tegen de gevestigde orde, zoals het lid worden van communistische bewegingen. Anders dan zoveel van mijn generatiegenoten, heb ik daar zelf nooit aanvechting toe gehad. Wat dat betreft kan ik Bolkestein recht in de ogen kijken.

Toch ben ik niet van jeugdige smetten vrij. Eén van mijn jeugdzondes is zelfs zeer ernstig: ik voelde mij ooit aangesproken door die mooie sociologische theorieën waarin met begrippen van schijnbaar hoog intellectueel gehalte vlotjes eeuwenlange ontwikkelingen worden geschetst.

Een fraai voorbeeld hiervan vormt de vooral in Amsterdamse sociologische kringen zo populaire civilisatietheorie. Die komt erop neer dat onze samenleving de afgelopen eeuwen is overgegaan van sociale dwang naar zelfdwang, zeg maar van fatsoenlijk gedrag als gevolg van onderschikking aan autoriteiten tot fatsoenlijk gedrag door zelfcontrole. In moderne intermenselijke betrekkingen zou meer sprake zijn van onderlinge afstemming, onderhandeling en zelfbeheersing.

Toegegeven: het is natuurlijk goedkoop om naar aanleiding van de moord op Meindert Tjoelker en het vandalisme in onze Oosterparkbuurt de vraag op te werpen of het met de zelfbeheersing en het onderhandelingsvermogen van onze mannelijke jeugd wel zoveel beter is gesteld dan voorheen. Maar de feitelijk geregistreerde toename van geweldsdelicten in de laatste veertig jaar, is in ieder geval iets wat de grachtengordelsociologie op geen enkele manier lijkt te kunnen verklaren. Terwijl ik altijd dacht dat zulke problemen nu juist bij uitstek het domein van de sociologie vormen.

Maar afgezien daarvan is het maar geheel de vraag of mensen nu zo anders zijn dan in vroeger tijden. Ik verbaas me steeds weer over de waterdichte schotten die er tussen allerlei sociale en gedragswetenschappen lijken te bestaan. Zo schijnen aanhangers van de civilisatietheorie nooit iets vernomen te hebben van alle sociaal-psychologische experimenten waaruit blijkt dat mensen zich in hun agressieve en prosociale gedrag wel heel sterk laten beïnvloeden door direct aanwezige anderen. Toon maar eens aan dat zo'n invloed in de negentiende eeuw veel krachtiger was. Ik kan met gemak het omgekeerde betogen.

Laat ik eens een mooie psychologische verklaring geven voor de civilisatietheorie. Elke generatie heeft de neiging zich af te zetten tegen vorige generaties, en vooral om zich beter te voelen dan die generaties. Toen ik jong was, dacht ik ook dat wij heel anders waren dan onze ouders, dat wij ons niet zoveel aantrokken van anderen, en zeker niet van autoriteiten, en dat wij gelijkwaardiger en opener met elkaar omgingen.

Heel begrijpelijk, dergelijke gedachtes, maar moet je die nu meteen verheffen tot een sociologische theorie? En moet je aan zo'n theorie vasthouden wanneer je ouder wordt, en met je klompen kunt aanvoelen dat zij niet klopt? Ik geef toe dat ik vaak vind dat ik in mijn jeugd ben blijven steken, maar ik ben in ieder geval bijzonder blij dat het nog erger kan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden