Circus van betekenis

Circus, maar dan zonder traditionele climaxopbouw, dat is Nouveau Cirque. Waren het eerst vooral de Fransen en Belgen die zich aan deze stroming waagden, nu volgt ook de rest van Europa.

Op het grote podium van de schouwburg in Veenendaal puzzelen veertien internationale circusartiesten op een passend slot voor hun voorstelling Tilt!. Het moet vooral geen grande finale worden, met acts die elkaar overtreffen zoals gebruikelijk in klassiek mensencircus. Regisseur Jos Groenier zoekt naar een ontroerend eind, verstild, met een ijl zingende meisjesstem en live muziek. Vier stoere jongleurs omcirkelen een paaldanseres op intimiderende wijze. En dan gaat het zaallicht uit. 'Oei', roepen haar vrouwelijke collega's. 'Dat wekt een verkeerde indruk. Nu lijkt het of ze haar gaan verkrachten. Ze moet die mannen trots op afstand houden. Dan overwint zij.'


En zo geschiedt: de paaldanseres buitelt soeverein om haar paal en weet ondertussen ook nog haar witte overall uit te trekken waardoor haar sexy ondergoed zichtbaar wordt; de jongleurs draaien zich om en vertrekken ieder naar een windstreek. Licht uit.


'Kijk', zegt Gerrit Reus van Big Top Circus, de producent van Tilt!. 'Nu raakt circus aan theater en krijgen acts een diepere betekenis. Daar ben ik naar op zoek. Liever meer theatrale uitstraling, poëzie en emotie dan een zoveelste adembenemende salto aan de trapeze.' Om die reden moeten de circusartiesten in Tilt! ook performers zijn en verbeelden ze een groep mensen waarin onderlinge conflicten, ruzies en verliefdheden opspelen.


Reus nam vorig jaar op zijn 60ste ontslag als adjunct-directeur van de Stadsschouwburg Utrecht om geld en energie te steken in de ontwikkeling van het nieuwe circus in Nederland, het zogenaamde Nouveau Cirque of Cirque Contemporain. Tilt!, dat dit weekeinde in première gaat, moet de eerste grote zaalvoorstelling worden van Nederlandse bodem, in deze nog relatief jonge traditie binnen het mensencircus.


Bij het nieuwe circus verandert een verzameling losse circusacts in een doorlopende theatrale voorstelling met poëtisch en dansant allure. De virtuositeit van de artiesten is niet meer doel op zich, maar middel om andere emoties bij toeschouwers aan te boren dan die je bij klassiek circus verwacht (angst, humor en bewondering). De circusacts worden daarom gemengd met dans, muziek, theater, film en beeldende kunst. De performers in Tilt! hebben ook gewerkt met choreografe Lonneke van Leth om flarden van de balletklassieker Zwanenmeer acrobatisch aan te pakken.


Het Nouveau Cirque werkt niet met de traditionele climaxopbouw van act naar act, waarin acrobaten en clowns indrukwekkende risico's nemen om zinderend applaus af te dwingen. Een finale of pauzefinale, traditioneel gereserveerd voor de act met de meeste status (lees: het meeste applaus) is bij het nieuwe circus uit den boze. Acts worden bij voorkeur door elkaar heen gesneden: trampoline, acrobatiek, paaldans, jongleren, tissue, trapeze en fietsstunts. Liefst zonder onderbrekend geklap en vaak in de sfeer van surrealistische droombeelden of magisch-realistische verhalen.


Vorig jaar had de Franse circustheatergroep Le Boustrophédon een hit met het aangrijpende Court-Miracles, over het smoezelige gehannes rond doden en gewonden uit een oorlog. De groep, ook in Nederland te zien, maakte de voorstelling na een bezoek aan de Gazastrook. De clowns en acrobaten jongleerden met helmen en sigaretjes, liepen strompelend met afgezet onderbeen over een koord en sleepten gewonden van kot naar kot op rollerskates. Court-Miracles vertelde woordeloos een dramatisch verhaal.


Tot nu toe zijn het vooral Fransen en Belgen die in Nederland tijdens festivals als Rotterdam Circusstad en Circo Circolo in Brabant, op het grote podium met Nouveau Cirque zijn te zien. Niet vreemd: dertig jaar geleden ontstond de stroming in Frankrijk, dat met vijfentwintig circusscholen koploper is in Europa. De overheid investeerde in net afgestudeerde circustheatergroepen die begeleiding kregen van gerenommeerde regisseurs en choreografen, zoals Jozef Nadj en Phillip Decouflé.


Nu ontdekken andere landen in Europa de mogelijkheden van het nieuwe circus, zoals Finland, waar het ministerie van Cultuur intensief inzet op steun aan jonge circustheatergroepen, vaak in de vorm van het beschikbaar stellen van hoge (!) repetitieruimtes. De jongste aanwinst is de Race Horse Company, die in weerwil van hun naam, zonder paarden, maar met succesvol trampolinevuurwerk en gejongleer met garagepuin door Europa trekt en in maart en april Nederland aandoet.


In Nederland gloren sinds kort ook beloftevolle initiatieven. Kleine circustheaterwerkplaatsen als Boost en Tent leveren eigenwijze miniatuurtjes af.


Circo Circolo en Rotterdam Circusstad tonen naast de internationale top, ook jong talent van eigen bodem. Dat komt steeds vaker van de twee jonge circusopleidingen (HBO) in Nederland: CoDarts in Rotterdam en Fontys in Tilburg. Studenten krijgen daar, naast circus, ook les in performance, dans en fysiek spel,.


In Frankrijk vormen afgestudeerde circusartiesten vaak een hechte groep waarmee ze het avontuur van het nieuwe circus aan durven gaan. Zo ver is het in Nederland nog niet.


Reus volgt de circusstudenten in Nederland op de voet. In Tilt! heeft hij een aantal laatstejaars gecontracteerd, alsook succesvolle afstudeerders van vorig jaar, die op het toonaangevende Festival Cirque de Demain in Parijs direct een zilveren medaille wonnen.


Toch is het voor circusartiesten vaak nog even wennen om in de geest van acteurs en dansers mee te denken over het totaalresultaat, en de eigen act - het unieke kapitaal - in dienst te stellen van een verhaal of performance.


Reus: 'Clowns en circusartiesten lijden aan een fundamentele onzekerheid: ze zijn bang dat toeschouwers hen niet meer volgen als ze niet grappig of imponerend zijn. Ze moeten leren dat wanneer je gezamenlijk bouwt aan een doorlopende spanningsboog, publiek vanzelf meegaat. Dat je een act betekenis kunt geven door hem als theaterscène te lezen.'


Tilt! door Big Top Circus. 25/2 (try-out) en 26/2 (première), Rotterdamse Schouwburg. Tournee t/m 31/3. bigtop.nl

Race Horse Company

Van 24 maart t/m 24 april toert de Race Horse Company met hun Nouveau Cirque-voorstelling Petit Mal (foto rechts) door Nederland. Dit onverschrokken circustrio haalt stunts uit op een vloer bedekt met garagepuin. Tussen rubberen autobanden, losse planken, stuiterende ballen en eigenwijze trampolines gaan de Finnen de interactie aan met de zaal. Hiphop, breakdance en paaldans behoren tot hun skills, alsook slapstick en acrobatiek. Alles in dienst van een rauw verhaal over straatwijze jongens die elkaar gebroederlijk dwarszitten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden