Circus Salon

Theatergroep

De verleiding is groot grapjes te maken over hun naam: De Warme Winkel. Zeker nu de voorstellingen van dit nomadische theatercollectief (met vanaf 2013 Utrecht als vast anker) als zoete broodjes over de toonbank gaan. De groep speelt deze dagen maar liefst drie voorstellingen uit hun repertoire op vier verschillende festivals, en is als enige gezelschap uit Nederland en Vlaanderen met twee producties geselecteerd voor het Theater Festival, de jaarlijkse best of van het voorbije seizoen. Tegelijk is De Warme Winkel ook verkozen voor het Vlaamse theaterfestival.


Komt bij: Jeroen De Man (32), die samen met Vincent Rietveld (35), Mara van Vlijmen (33) en Ward Weemhoff (28) de kern van het gezelschap vormt, mocht gisteren een deel van de prestigieuze Staat van het Theater uitspreken, de speech waarmee traditiegetrouw het nieuwe theaterseizoen wordt geopend.


Je kunt met recht van The Hot Shop spreken, zoals de groep in het buitenland wel eens wordt genoemd. Berlijn, Brussel, Lissabon, Sarajevo zijn zo maar een paar steden waar De Warme Winkel te gast is.


Tegelwijsheid

Voor deze internationale tournees spelen de acteurs niet met boventiteling maar in het Duits of Engels. Zo hebben ze Rainer Maria (2007), hun 'literaire juweel' (aldus een criticus) over de Praagse dichter Rainer Maria Rilke, bij de oosterburen in het Duits opgevoerd. Terwijl ze de esoterische ophemeling van deze in Duitsland zo geliefde Praagse schrijver toch van stevig commentaar voorzagen: sereen gefluisterde versregels werden weggeblazen door woest fysieke uitbarstingen en Rilkes aandacht voor het delicate werd gekoppeld aan zijn jeugdtrauma (zijn moeder kleedde hem jarenlang als meisje).


Na de première van Rainer Maria in 2007 op Oerol had iedereen in de theaterwereld het over deze originele groep, die diepgang met tumult combineert. Ronald Plasterk, toenmalig minister van cultuur, werd publiekelijk fan; hij verwees in talkshows graag naar 'die vernieuwende voorstelling over Rilke' waaraan hij een tegelwijsheid op zijn werkkamer overhield: 'Ik leer zien' (over het aandachtig kijken naar de dingen).


Rainer Maria mocht dan hun doorbraak zijn, toch is de groep, inmiddels tien jaar oud, nog niet bekend bij het grote publiek. Deels is dit te verklaren door haar onderwerpkeuze: vaak elitair, in de goede zin van het woord, en afkomstig uit perioden van kunstzinnige bloei of verval. Zo maakte de groep de cyclus Weense Herfst, rond de bloeiende kunstscene in de Oostenrijkse hoofdstad tijdens het fin de sciècle. Het ging om de achterkant van de bloei; hoe zo'n creatief kunstenaarsmilieu ook banaal kan zijn, pervers, genotzuchtig. Het werden vijf voorstellingen over achtereenvolgens Thomas Bernhard, Rainer Maria Rilke, Alma Mahler, Stefan Zweig en Oskar Kokoschka.


Op dit moment bouwt de groep aan een Russische cyclus. Na de eersteling, Poëten en Bandieten, over de jong aan zelfdoding gestorven dichter Boris Ryzhy, volgt dit najaar nummer twee, Jandergrouwnd (fonetische spelling van underground) in samenwerking met Toneelgroep Oostpool. Het is een grauwgeestige visie op de Moskouse subcultuur van de illegale kunstscene uit de jaren zeventig en tachtig onder Brezjnev. Pittig onderwerp, beetje niche, maar wel weer gespeeld in alledaagse kringloopwinkels. Wie dus kort tevoren opruiming houdt, ziet zijn schemerlamp mogelijk terug in het decor van Jandergrouwnd.


Explosionisten

De onderwerpen mogen dan elitair of salonfähig klinken, de voorstellingen van De Warme Winkel zijn dat allesbehalve. Ze zijn gul en gulzig, grappig en tumultueus. Ze ogen niet zelden spectaculair door bonte verkleedpartijen, woeste rituelen en schofferende uitbarstingen. Tijdens Kokoschka Live! werd explosief geschilderd en vonden heftige scheldpartijen plaats, ('Scheiße!'), nota bene in De Schatkamer van het Haagse Gemeentemuseum tijdens de tentoonstelling Kandinsky en Der Blaue Reiter.


Misschien zou je de Winkelleden explosionisten kunnen noemen. Ze schieten ook wel eens uit de bocht, als de thematiek even overvleugeld wordt door verf, smurrie en schmink of als ze geen maat houden met lofredes op kunststromingen. Toch is die uitbundigheid ook hun charme, omdat ze de kunsthistorie zo aanstekelijk actueel brengen. Alsof componistenvrouw Alma Mahler ter plekke haar extravagante salons organiseert (Alma, 2009) waar Freud, Klimt en Mussolini even aanwippen.


Juist die tegenstelling van vrolijke diepzinnigheid is het handelsmerk van De Warme Winkel: brille en bravoure gaan hand in hand. Met Duitstalige popsongs, vlagvertoon en helmen van bierblikjes schetsen ze bijvoorbeeld het kunstenaarsmilieu rond de Mahlers, terwijl ze intussen in haarscherpe analyses tonen hoe onverschillig die hoogdravende elite zich opstelde tegenover de kiem van het fascisme.


Naaktloperij

Want het mogen dan schavuiten zijn, de leden van De Warme Winkel weten dondersgoed over welke kunstenaar of stroming ze het hebben. Ze lezen samen alles maar dan ook alles van iemands oeuvre. Ze houden lezingen en presentaties voor elkaar, praten met vertalers, wetenschappers en kunstenaars. Duiken vergeten boekjes op en bekvechten over iemands betekenis of interpretatie. Een vondst veroorzaakt een jubelstemming, maar wordt even snel bediscussieerd. Repetities ogen als een mix van studeren en schatzoeken.


Toch wordt het resultaat nooit documentair theater. Daarvoor is het te speels en te actueel. Ze halen wel bij alles de geschiedenis erbij, maar jongleren openlijk met hun interpretaties. Ze willen ook de aankleding uit een bepaalde periode niet perfect nabootsen maar in vage contouren suggereren, als een dromerige herinnering aan toen.


Daarom binden ze lappen om met wasknijpers en noemen zich gekscherend het 'lapjesgezelschap' of de 'voeringstoffengroep'. De Warme Winkel doet 'Thomas Bernhard' of 'Boris Ryzhy' niet naar de letter maar naar de geest. Zo duiken in Totaal Thomas steeds deeltjes Bernhard op, in een voorstelling die begint met applaus en een zogenaamd nagesprek tussen een interviewer en de acteurs (die Bernhard hebben gespeeld maar inmiddels geen kleren meer aanhebben).


Naaktlopen leek overigens een stunt te worden. Zeker toen ze volledig bloot een voorstelling speelden over geschiedenis en betekenis van het naturisme (Viva la naturisteracion!). Ze trokken expliciet de aandacht door één avond voor nudisten te spelen. Maar onder al die zwierende piemels en dansende borsten ging het wel degelijk over het overdreven gecultiveerde verlangen van de mens naar De Natuur. En voor dat naaktlopen op toneel, hadden ze in het repetitielokaal behoorlijke schroom moeten overwinnen, door sessies lang met elkaar bloot te badmintonnen en hun lichamelijke minpunten bespreekbaar te maken.


Uitstekend spel

De tegenstelling zit dus bij De Warme Winkel ingebakken. Blijkbaar is het te verenigen - met de nodige interne discussie - dat acteur Rietveld jarenlang het gezicht vormde in de Rabobank-commercial ('Jochem de Bruin'), terwijl hij tegelijk op toneel in een antikapitalistisch voorstelling (San Francisco) bankdirecteuren tot schurken verklaarde.


Naast oeuvrestukken maakt De Warme Winkel ook producties waarin de actualiteit van commentaar wordt voorzien, zoals de crisis in San Francisco en de bezuinigingen op kunst in Luitenantenduetten. Dit 'idealisme voor gevorderden' gaat gepaard met de nodige theorie, verpakt in stekeligheid en verkleedpartijen.


Ze zijn niet alleen slim en eigenzinnig, de 'explosionisten' van De Warme Winkel, maar kunnen ook goed toneelspelen. De Man, Rietveld en Vlijmen volgden de gerenommeerde Toneelacademie in Maastricht, Weemhoff studeerde aan het Conservatorium Antwerpen bij Dora van der Groen. En ze werken met vaste gastacteurs van topniveau, zoals Gouden Kalf-winnaar Maria Kraakman. Ze kunnen snel schakelen, hebben een vanzelfsprekende tekstbehandeling en weten wat timing is.


Met al dit talent wordt de grootste uitdaging voor De Warme Winkel om het grote publiek te bereiken zonder aan diepzinnigheid in te boeten. Om toeschouwers te vangen voor ingewikkelde, elitaire onderwerpen, door hun energieke, onbeteugelde aanpak te benadrukken. En door ook zelf fris en ongeremd bij te blijven en niet gevestigd. En nooit, maar dan ook nooit tot het establishment te gaan behoren of tot een of andere kunststroming.


Te zien van De Warme Winkel:


Luitenantenduetten, 31 augustus en 1 september op het OT Festival Rotterdam, 5 en 6 september in Grand Theatre in Groningen; San Francisco, 2 en 4 september tijdens Theater Festival in Amsterdam, 7 en 8 september in Grand Theatre in Groningen; Alma, 3 september in de Stadsschouwburg Amsterdam.


De nieuwe voorstelling Jandergrouwnd gaat dit najaar in première en speelt in kringloopwinkels. Zie dewarmewinkel.nl


De naam De Warme Winkel klinkt een tikje recalcitrant: als hun voorstellingen iets niet zijn, is het wel 'warm'. De groep zou graag een mythische verklaring geven voor hun naam. Die is er echter niet; de groep is simpelweg vernoemd naar een studiegenoot (Tim Winkel) tijdens hun Toneelacademie-tijd in Maastricht. Rietveld en Van Vlijmen maakten toen, samen met Joep van der Geest en Gijs Naber, een voorstelling. De Warme Winkel, dat allitereert wel mooi, vonden ze. De naam is gebleven, ook al behoorde naamgever Tim Winkel nooit tot de groep.


Naber vertrok in 2005 naar het Ro Theater en Jeroen De Man kwam de groep versterken.


Van der Geest vertrok later naar De Veenfabriek.


De Warme Winkel is allerminst vies van effectbejag. Maar altijd gaat het wel ergens over. Ze spelen nu op zo veel festivals dat ze niet te ontlopen zijn.


Geen bloteriken in het park


Het had zo leuk kunnen zijn: vijf naakte (gast)acteurs in adamskostuum tussen de bomen van het Vondelpark. Directeur Jeffrey Meulman van het Theater Festival wilde deze 'blote' voorstelling graag laten spelen in het Amsterdamse Vondelpark. Maar er bleek zo veel organisatie voor nodig - hekken, vergunningen, kassa - dat dit idee is uitgesteld tot volgend jaar. De groep heeft een deel van het decor (pvc-buizen, verfflessen, bamboetakken, hamburger- en deodorantverpakkingen) al weggegooid en moet dit opnieuw verzamelen. Nog een jaartje wachten dus op bloteriken in het Vondelpark. In plaats van Viva la naturisteracion! speelt De Warme Winkel nu San Francisco, de bejubelde voorstelling die 'de crisis op het spel zet en de 'kutrecessie' de wereld uit wil drijven'.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden