De vrouwengevangenis in Nieuwersluis.

Nieuws

Cipier verdacht van seksueel misbruik vrouwelijke gedetineerden in eigen cel in gevangenis Nieuwersluis

De vrouwengevangenis in Nieuwersluis.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

De politie heeft deze week een voormalige gevangenbewaarder (47) opgepakt op verdenking van seksueel misbruik van zeker drie vrouwelijke gedetineerden in de vrouwengevangenis in Nieuwersluis. ‘Kniel, zei hij tegen mij.’ Hoe kon dit gebeuren?

Charlotte Huisman

Al vijf jaar is Jolanda op vrije voeten, als ze haar advocaat Johan Oosterhagen in maart 2021 uiteindelijk vertelt wat haar is overkomen in de vrouwengevangenis in Nieuwersluis: ze is van 2013 tot 2016 in haar eigen cel misbruikt door een gevangenbewaarder.

Als de cipier in zijn eentje de nachtelijke ronde over de afdeling deed, opende hij met zijn loper de deur van haar cel. Ze verstijfde als ze dat geluid hoorde. ‘Kniel, zei hij tegen me en haalde dan zijn mannelijk lid uit zijn broek. Soms sloeg hij mij met zijn wapenstok.’

Jolanda heeft er nog nachtmerries van. Uit schaamte wil ze niet met haar naam en haar leeftijd in de krant om herkenning te voorkomen. Maar dit verhaal moet wel naar buiten komen, zeggen de ex-gedetineerde en haar advocaat.

Samen doen ze het relaas in haar met oude meubels en allerhande frutsels volgestouwde woonkamer, nu een 47-jarige man uit Amsterdam een paar dagen geleden mede door haar aangifte is opgepakt. Hij wordt verdacht van seksueel misbruik van zeker drie vrouwelijke gedetineerden in de vrouwengevangenis in Nieuwersluis in de periode van 2010 tot 2016, bevestigt het Openbaar Ministerie Midden-Nederland. De man zou inmiddels al niet meer in de gevangenis werken.

Advocaat Oosterhagen vertelt dat hij geschokt was toen hij het verhaal van Jolanda hoorde. Hij is daarna op zoek gegaan naar bewijs dat het verhaal van zijn cliënt ondersteunt. Op grond van de Wet openbaarheid van bestuur (WOB), vroeg hij onder meer de meldingen op van seksueel misbruik in de Nieuwersluis-gevangenis. Zo ontdekt hij dat er vanaf 2010 meer zedenincidenten zijn gemeld.

‘Mogelijk meer slachtoffers’

In mei 2021 nam de politie de aangifte van Jolanda op. Op het bureau hield de politie haar twee grote foto’s voor. Op één zag ze het gezicht van de betreffende bewaker. ‘Ik zei: hij is het. Ik heb nooit gehuild, tot dat moment.’

Op 1 december 2021 kreeg Oosterhagen een telefoontje van een zedenrechercheur, die vertelt dat er in de periode van 2010 tot 2017 meerdere interne onderzoeken zijn geweest naar deze penitentiaire inrichtingswerker. Ze zijn destijds alleen niet met elkaar in verband gebracht. Zeker vier andere vrouwen hebben hem destijds beschuldigd van een zedenzaak.

Een bewaker doet een van de cellen op slot in in de vrouwengevangenis in Nieuwersluis (bij Utrecht). Beeld Dingena Mol
Een bewaker doet een van de cellen op slot in in de vrouwengevangenis in Nieuwersluis (bij Utrecht).Beeld Dingena Mol

Na de aangifte van Jolanda heeft de politie deze vrouwen benaderd. Drie van hen verklaren dat ze door die gevangenisbewaarder zijn verkracht of aangerand. Tijdens het onderzoek duiken nog twee namen op van vrouwen die iets met deze cipier zouden hebben meegemaakt. ‘Het lijkt erop dat de meldingen van de kwetsbare vrouwen destijds niet serieus zijn genomen’, zegt Oosterhagen. ‘Mogelijk heeft de cipier daardoor meer slachtoffers kunnen maken.’

De zaak maakt volgens Jolanda en haar advocaat duidelijk dat er meer aandacht voor de veiligheid van met name vrouwelijke gedetineerden moet komen. Is het wel verantwoord dat cipiers hun nachtelijke ronde over een afdeling alleen doen zeker als het een vrouwengevangenis betreft? En: hebben gevangenen voldoende mogelijkheden om misstanden te melden?

Nachtelijke ronde

Jolanda kwam in de vrouwengevangenis in Nieuwersluis terecht nadat ze was veroordeeld voor een geweldsmisdrijf. Het 19de-eeuwse complex aan de Vecht is een van de slechts drie vrouwengevangenissen in Nederland, met 220 cellen. Waarschijnlijk omdat Jolanda wat ouder is dan de gemiddelde gevangene, kreeg ze er een relatief grote cel toebedeeld met twee toiletruimtes, die eigenlijk is bedoeld voor een gedetineerde moeder met kind. En die grote cel van haar, vertelt Jolanda, gebruikte de cipier als zijn uitvalsbasis, als ‘schuiladres’.

De werkinstructies in gevangenissen voor vrouwelijke en mannelijke gevangenen zijn ongeveer hetzelfde. Fouillering en visitering van een gevangene gebeurt zo veel mogelijk door een cipier van hetzelfde geslacht. Volgens de wet hebben gevangenen recht op privacy en mogen cipiers alleen bij hoge uitzondering op de cel van gedetineerden komen. Zowel in mannen- als vrouwengevangenissen mogen medewerkers niet met een gesloten deur in de cel met een gedetineerde zijn. Het is volgens het ministerie van Justitie regel dat twee gevangenismedewerkers de avond- en nachtcontroles uitvoeren. Een celdeur van een gevangene mag in de avond en nacht alleen met toestemming van een directielid geopend worden.

Maar daar trok de bewaarder van Jolanda zich niets van aan. In Nieuwersluis was er eigenlijk altijd maar één bewaker die de nachtelijke rondes uitvoerde, vertelt ze. Dan was er niemand die hen controleert.

Machtsvertoon

Ook de belangenorganisatie Bonjo van (ex)-gedetineerden zegt dat het eerder regel is dan uitzondering dat nachtelijke rondes door slechts één medewerker worden uitgevoerd. ‘Dat is in veel gevangenissen gewoonte, ook voordat het personeelsgebrek nijpend werd’, zegt directeur Jaap Brandligt. Meer controle, met twee cipiers, zou volgens hem beter zijn. Overigens krijgt Bonjo geen signalen over gevangenismedewerkers die tijdens hun nachtelijke ronde over de schreef gaan.

De gevangenis in Nieuwersluis. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
De gevangenis in Nieuwersluis.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Op het uniform van de bewaarder zag Jolanda een embleem van de Penitentiaire Inrichting Nieuwegein. In de vrouwengevangenis in Nieuwersluis valt deze bewaker geregeld in de nachtdiensten in. Als hij er was, gingen de lichten op de gang uit, zegt ze. Rond de 40 jaar oud schatte ze hem toen. Zijn gouden tanden vielen haar op.

Tientallen keren kwam de cipier ’s nachts haar cel in. ‘Vaak ging hij dan drugs gebruiken in mijn toilet, door een aansteker onder een lepel met poeder te houden’, vertelt ze. Daarna moest zij voor hem op haar knieën komen zitten. Soms urineerde hij dan over haar heen. Of hij spoot zijn zaad over haar lichaam. Twee keer drukte hij een peuk in haar gezicht uit. ‘Daarna zei hij: Als je dit aan iemand vertelt, verlaat je deze cel tussen zes planken. Het was puur machtsvertoon.’

Schaamte en angst

Jolanda vermoedde dat hij ook andere vrouwen in hun cel bezoekt, maar ze praatte er met niemand over, uit angst. ‘Had ik dit in het gevang bekendgemaakt, dan was ik er niet meer geweest.’

Uit angst voor de komst van de bewaker vroeg Jolanda of het luik in haar cel open mocht staan. Als reden gaf ze de smoes dat ze kortademig is. Een paar keer per week zag ze hem sindsdien over de gang lopen. Ze voelde zich machteloos, vertelt ze. ‘Een prooi voor de nachtcontrole.’

Na haar vrijlating bleef ze zwijgen over het misbruik in de gevangenis. Omdat ze zich schaamde en omdat ze nog steeds bang was voor de bewaker. Toen haar zus een keer bij haar logeerde, praatte ze voor het eerst over wat er in de gevangenis is gebeurd. ‘Die zei: dit verhaal moet je aan je advocaat vertellen. Die man moet zwaar gestraft worden.’

Zo is het balletje gaan rollen. In de stukken die advocaat Oosterhagen ontving via zijn WOB-verzoek staat zeker één zaak beschreven, uit 2010, waarvan de raadsman nu de bevestiging heeft dat het dezelfde bewaker betreft. De Volkskrant heeft deze stukken ingezien.

‘Melding niet zonder gevolgen’

Op 13 juni 2010 belde een ex-gedetineerde naar de gevangenis Nieuwersluis: dat een vrouw die hij kent er in haar cel verkracht zou zijn door een penitentiair inrichtingswerker. Toen de vrouwelijke gedetineerde daarover werd gehoord, ontkende ze dat aanvankelijk. Pas enkele weken later verklaarde ze alsnog dat ze meerdere keren was verkracht door een cipier. Zij noemt daarbij zeker één datum waarop hij zich aan haar zou hebben vergrepen op haar cel.

Op 12 augustus 2010 doet de vrouw hiervan aangifte bij de politie. De cipier is toen met bijzonder verlof naar huis gestuurd, om hem te beschermen. Maar uiteindelijk vond de afdeling geen bewijs van het misbruik. De gevangenis plaatste de vrouw over naar een andere afdeling. ‘Dat onderzoek leidde dus tot niets’, zegt Oosterhagen.

Eén van de afdelingen in Nieuwersluis. Beeld Dingena Mol
Eén van de afdelingen in Nieuwersluis.Beeld Dingena Mol

Dat de vrouw aanvankelijk niets wilde vertellen, heeft mogelijk te maken gehad met angst, vermoedt de advocaat, die inmiddels met meer gedetineerde vrouwen heeft gesproken. Zoals het in dit geval afliep, met de overplaatsing van de vrouwelijke gedetineerde die melding maakt van grensoverschrijdend gedrag, gaat het volgens hem vaker.

‘Het zijn vaker de vrouwen die negatieve gevolgen ondervinden van hun melding’, zegt Oosterhagen. ‘Die moeten dan bijvoorbeeld verhuizen naar een andere plek, omdat door de melding de veiligheid en rust op de afdeling niet meer gegarandeerd kan worden.’ Zo’n overplaatsing heeft voor die vrouwen grote gevolgen. ‘Zij verliezen hun baantje, moeten hun opleiding afbreken of zien hun kinderen veel minder. Daarom zullen minder gedetineerden melding durven te doen. Er is voor hen geen onafhankelijke vertrouwenspersoon.’

Reactie Justitie

Het ministerie van Justitie heeft de indruk dat er voor gedetineerden wel degelijk voldoende mogelijkheden om misstanden te melden. ‘Iedere penitentiaire inrichting heeft hiervoor een externe commissie van toezicht, die in de gaten moeten houden of de regels worden nageleefd. Daarnaast kan de gedetineerde terecht bij een beklagcommissie. Ook kunnen gedetineerden in gesprek gaan met geestelijk verzorgers, en heeft iedere penitentiaire inrichting psychologen en artsen bij wie gedetineerden terecht kunnen. En ze kunnen aangifte doen, als zij vinden dat hen iets strafbaars is overkomen.’

Jolanda is blij dat de de verdachte is opgepakt. Maar ze weet zeker dat ze niet naar de rechtszaak zal gaan. Ze wil hem niet zien. ‘Al geven hem straf, hij heeft het al gedaan. Hij heeft vrouwen beschadigd.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden