CIJFERS VOOR IEDERE STELLING

MENSEN hebben een dwingende behoefte orde te scheppen, ook als die er niet is. Met een lineair verstrijkende tijd kunnen mensen bijvoorbeeld niet uit de voeten....

Handig natuurlijk. Totdat mensen gaan denken dat de door hen zelf bedachte ordening de echte werkelijkheid is. De rol die de jaarwisseling speelt is daar een goed voorbeeld van. De afgelopen maand december zijn er in Nederland weer tientallen miljoenen guldens onnodig of overhaast uit gegeven omdat er nog 'budget' was. Als dat voor het nieuwe jaar niet zou zijn opgemaakt zou de budgetverstrekker kunnen denken dat het ook wel met wat minder zou kunnen. En dat is natuurlijk niet de bedoeling.

Nu is de kalender nog redelijk nauwkeurig afgestemd op de werkelijkheid, namelijk de rotatiesnelheid van de aarde en de omloopsnelheid rond de zon. Maar de behoefte van de mens om zo veel mogelijk ontwikkelingen en veranderingen te categoriseren en te meten levert zo'n vloed van gegevens op, vooral sinds de introductie van de computer, dat met behulp van al die gegevens verschillende werkelijkheden kunnen worden gecreëerd.

In de eerste plaats kan er natuurlijk met gegevens worden gemanipuleerd. Neem de statistieken waarmee de criminaliteit wordt gemeten. Als er een junk wordt opgepakt die honderd inbraken in auto's bekent, dan worden hem er misschien drie of vier ten laste gelegd waarmee hij voor de rechter komt. Totdat het oplossingspercentage van autodiefstallen een prestatiecriterium wordt. Dan worden alle bekentenissen opgeteld en stijgt in de statistieken het aantal opgeloste autodiefstallen met sprongen.

Het komt ook nog al eens voor dat aan cijfers een betekenis wordt toegekend die er helemaal niet is. Zo worden sinds jaar en dag opiniepeilingen naar politieke voorkeuren vertaald in zetelverdelingen voor de Tweede Kamer. Terwijl iedereen die enige kennis van statistiek heeft weet dat een afwijking van twee of drie zetels naar boven en naar beneden, in totaal dus een afwijking van zo'n vijf zetels, standaard is. Niettemin hoort u regelmatig onderzoekers die met die peilingen hun brood verdienen vertellen dat een partij op winst of verlies staat op grond van een verschuiving in de peiling van één of twee zetels.

Naarmate de hoeveelheid gegevens over ontwikkelingen in de samenleving toeneemt, wordt het makkelijker om die gegevens zo te selecteren en te ordenen dat daarmee een stelling kan worden onderbouwd. En onze informatiemaatschappij levert zoveel data dat langzamerhand iedere stelling met cijfers kan worden onderbouwd. Niemand ontkomt er aan om op die manier bij te dragen aan een vertekening van de werkelijkheid, al was het alleen maar omdat je in de overvloed aan feitenmateriaal wel moet selecteren.

Het is ook zo verleidelijk om de werkelijkheid aan te passen aan jouw wereldbeeld. Zo schreef Henk Hofland op oudejaarsdag in NRC Handelsblad een lezenswaardig artikel over de aanpassingsproblemen van onze samenleving aan het nieuwe marktdenken. Door de stress die dat met zich meebrengt heeft Nederland volgens hem 'verhoging'. Hij illustreert die stelling met een aantal onderzoekgegevens.

Om er een paar te noemen: 'Tussen 1990 en 1994 is het aantal mensen dat een Riagg heeft bezocht met 14 procent gestegen.' Zo'n gegeven zegt nagenoeg niets. Die stijging zou bijvoorbeeld kunnen zijn veroorzaakt door demografische ontwikkelingen, een grotere capaciteit van de Riaggs, een poging van de Riaggs om aan te tonen dat ze meer subsidie nodig hebben, een andere manier van tellen, etc.

Hofland haalt ook onderzoek aan waaruit blijkt dat twee miljoen mensen in tijdnood verkeren en drie miljoen zich niet gezond voelen. Vergelijkend onderzoek is er niet. Het kan dus best zijn dat er nu minder mensen tijdnood hebben of zich niet lekker voelen dan vijf of tien jaar geleden.

Hofland zou ook een heel overtuigend artikel kunnen schrijven, gebaseerd op onderzoekgegevens, waarin het tegendeel wordt beweerd van hetgeen hij op oudejaarsdag schreef. Als hij maar een andere opvatting had.

Nederland doet het beter dan de rest van Europa in de aanpassingsslag aan de wereldmarkt. Het zou best kunnen zijn dat een van de oorzaken daarvan is dat Nederlanders minder gehinderd worden door gezag en nationalistische vooroordelen dan de burgers in de rest van Europa. Met onze anarchistische inslag en het tamelijk ver voortgeschreden proces van individualisering zijn we makkelijker in staat om ons aan te passen aan veranderde omstandigheden.

Zoals de ongediciplineerde individualistische nederlandse soldaten het in Navo-oefeningen altijd beter deden dan de anderen omdat ze meer hun gezonde verstand dan de commando's volgden. De keerzijde van die medaille in natuurlijk dat ze ook eerder maken dat ze wegkomen als er echt geschoten wordt.

Als ik er werk van zou maken zou ik met een vloed van onderzoekgegevens deze stelling over de flexibele, ontspannen Nederlander kunnen onderbouwen. Maar of het waar is?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.