CIA spioneerde jarenlang in machtscentrum van DDR

Zeven jaar lang heeft de Amerikaanse geheime dienst, de CIA, spionnen gehad in het machtscentrum van de DDR: het politbureau en centrale comité van de Oost-Duitse communistische partij....

Van onze correspondent

Willem Beusekamp

BONN

Met de vrouw, de toen 56-jarige Gertrud Liebing, werden haar vriend, vriendin, de geluidstechnicus van het centrale comité en een chauffeur van de DDR-regering aangehouden. De mannen kregen levenslang, de vriendin van Liebling tien jaar. Alle betrokkenen zijn inmiddels overleden.

'De vermoedelijk succesvolste spion van de CIA in de DDR' wordt Gertrud Liebing genoemd door een onderzoekgroep van de Vrije Universiteit in Berlijn, die in de archieven van de Socialistische Eenheidspartij van Duitsland, de SED, op de door zowel DDR als Verenigde Staten geheim gehouden affaire is gestuit. In maart verschijnt het onderzoek in boekvorm: Deckname Markus, Spionage im ZK.

'Markus' was de schuilnaam die Gertrud Liebing van de Amerikanen kreeg, hetgeen pikant mag worden genoemd: Markus Wolf, chef van de DDR-spionage, gaat er nog steeds prat op dat zijn dienst het eigen land volledig onder controle had. In zijn vorig jaar verschenen memoires rept hij dan ook met geen woord over de succesvolle operatie van de vijand, die op het eerste oog niet hoeft onder te doen voor het plaatsen door Wolf van Günter Guillaume naast de West-Duitse bondskanselier Willy Brandt.

In de Frankfurter Allgemeine Zeitung van afgelopen zaterdag onthult een van de onderzoekers hoe diep de CIA in het zenuwcentrum van de Oost-Duitse communisten was geïnfiltreerd. Dankzij Liebing konden tussen 1959 en 1966 alle geheime zittingen van het centrale comité worden afgeluisterd en de dagelijkse leefgewoonten van vrijwel het gehele DDR-kader in kaart worden gebracht. Als gevolg daarvan konden in zeven jaar tijd de gangen van in totaal 1350 leden van het centrale comité door de CIA worden nagegaan.

Hoe de (tele)communicatie binnen de SED functioneerde, was bij de CIA tot in detail bekend, alsmede de bijzonderheden over de bewaking van alle strategische gebouwen in Oost-Berlijn en de bewapening van de speciale 'Kampfgruppen' van de partij, die in actie moesten komen voor het geval de DDR door het westen zou worden overvallen.

Zelfs de privé-woning van de toenmalige partij- en staatsleider Walter Ulbricht was niet veilig voor de CIA. Liebings vriend kreeg van de SED opdracht tv's en antennes bij Ulbricht te installeren, waarmee hij westerse programma's kon ontvangen.

Ook Ulbrichts rechterhand en latere opvolger, Erich Honecker, kreeg van Liebings vriend apparatuur thuis geplaatst. In feite werd het hele politbureau voorzien van moderne radio's en tv's. Of de apparaten van microfoons waren voorzien is aannemelijk, maar vermeldt de voorpublicatie niet.

Volgens de onderzoekers had de spionage tot gevolg dat Erich Mielke, de DDR-minister voor Staatsveiligheid, een vrijwel onbeperkte macht kreeg. Toen duidelijk werd dat binnen het uitverkoren SED-kader jarenlang niets geheim was gebleven, slaagde Mielke erin Ulbricht en Honecker te overtuigen van de noodzaak de partij hermetisch af te grendelen. De Stasi werd 'schild en zwaard' van de partij.

Liebing, in mei 1911 geboren in Berlijn, gold als modelcommuniste. In 1928 werd ze lid van de KPD. Tijdens het Hitler-bewind werkte ze in de illegaliteit. Officieel was ze werkzaam bij Siemens in Berlijn als produktiemedewerkster in een telefoonfabriek. Kort na de oorlog werd ze door de Sovjets gevangen genomen, op verdenking van spionage. Ten onrechte, bleek. Haar gevangenschap en het feit dat de SED zich steeds stalinistischer gedroeg, maakten van Liebing opnieuw een verzetsstrijder. Na de dood van haar man trad ze weer in dienst van een telefoonfabriek en bezocht ze in '54 als gedelegeerde het vierde partijcongres van de SED.

Dankzij haar uitstekende prestaties in de fabriek en de partij mocht de vrouw, al vier jaar CIA-agente, in '59 bij het centraal comité van de SED in Oost-Berlijn komen werken als telefoonmonteur.

Gertrud Liebing liep in 1966 tegen de lamp. Gecodeerde radioboodschappen uit West-Berlijn beantwoordde zij anoniem per brief aan 'een kennis'. Begin '66 viel zo'n brief tijdens een routinecontrole in handen van de Stasi. Maandenlang hield de Stasi alle brievenbussen in de gaten in de wijk waar de onderschepte brief was gepost. Liebing verried zichzelf, nadat ze in enkele brieven had geschreven dat ze van de SED naar het buitenland mocht voor een Wereldvrouwencongres en dat zij al enige tijd ziek was. Toen Liebing werd gearresteerd, was ze ernstig ziek. Doodziek, zoals kort na haar veroordeling bleek. Na twee maanden tuchthuis stierf zij.

Vanuit de hoogste regionen werd opgedracht gegeven alle sporen van de spionnen en hun strafproces te vernietigen. Iemand moet ongehoorzaam of onzorgvuldig zijn geweest: zeven jaar na de Duitse vereniging werd de geschiedenis van Gertrud Liebing alsnog gevonden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden