Choreograaf Wim Vandekeybus meet de sterkte van de verbeelding 'Met dansers zonder uitstraling werk ik niet'

De nieuwe voorstelling van de Vlaamse groep Ultima Vez van Wim Vandekeybus heet Mountains made of barking. Uitgangspunt was een korte film die Vandekeybus vorig jaar in Marokko opnam....

NICOLINE BAARTMAN

Van onze medewerkster

Nicoline Baartman

BRUSSEL

Soms kan uit niets een berg ontstaan, een blaffende berg, Wim Vandekeybus vindt het ongelooflijk. Neem de bar-scène in de film in de nieuwe voorstelling, de figuranten maken dierengeluiden. 'Eerst begint er één. Het ontploft. En iedereen begint.' Het is een 'gebas' van jewelste daar in die Marokkaanse bar. Een blaffende berg.

'You see this mountain? It's not made of sand, it's made of barking. The dog barks and the mountain grows.' Zo had hij het in het filmscript in de mond van een van de acteurs gelegd. De scène werd opgenomen en sneuvelde in de montage; alle tekst werd er uit gehaald. De blaffende berg bleef, als titel: Mountains made of barking.

Verwacht geen 'explicatieve titels' of anekdotiek. Wat Vandekeybus interessant vindt aan de titel is het samenbrengen van zaken die feitelijk los van elkaar staan. Want zijn nieuwe voorstelling 'sluit nauw aan bij de droomwereld'. Tijd en ruimte gaan hun eigen gang en wat is kan transformeren. Een hond wordt man en weer hond op het witte doek. Een bruin en een wit paard nemen op een kilometer afstand elkaars plaats in. En Saè Gharbi, de centrale figuur in Mountains made of barking, bijt zijn meisje uit liefde een oor af.

In Brussel wordt de repetitie onderbroken voor de lunch. Theatergroep Ultima Vez heeft vakantie gehad en regisseur - choreograaf, filmer, danser - Wim Vandekeybus is sinds een paar dagen terug van Sicilië. Mosselen en patat ontlokken hem een opgewekt vive la Belgique tegen de uitbaatster van het piepkleine restaurantje.

Zoals hij voor Her body doesn't fit the soul (1993) een studie maakte van de waarneming van blinden, zo heeft hij zich nu ter voorbereiding verdiept in de waanzin. Hij las over mensen die hallucineren, 'zot worden', aan geheugenverlies leiden of een teveel aan geheugen hebben en niets kunnen vergeten.

Sinds zijn aantekenboek met materiaal van drie jaar uit zijn auto werd gejat, maakt Vandekeybus nog nauwelijks 'nota's'. Hij leest veel, verschillende boeken tegelijk, maar legt ze weg zodra hij 'in creatie' is. Dan 'slaat' hij wat in zijn hoofd zit, 'stuk' op zijn spelers/dansers.

De drie maanden produktie-tijd die Mountains made of barking in beslag nam, heeft hij nauwelijks meer dan twee à drie uur per nacht geslapen. 'Ik moet dan wel gaan liggen voor mijn spieren, maar eigenlijk lig ik constant halfwakker.' Heel soms leveren de dromen die hij dan 'lijdt', anders dan in rustiger tijden, bruikbare beelden op.

'Vroeger was één van mijn thema's de noodzaak van het bewegen', zegt hij. 'In What the body does not remember, de eerste voorstelling, gooiden we met bakstenen en dan moest je weg wezen. Nu gaat het meer over de noodzaak, of beter: de sterkte van de verbeelding. Er komt iets bij wat veel meer in je kop afspeelt. Op die manier heb ik het hoofd van Saé ook gefilmd. In zijn kop moet het zich afspelen. Hij is de spons die alle emoties en vibraties absorbeert en dan ontploft.'

Saé Gharbi, Marokkaan in Brussel, was de enige die een paar jaar geleden reageerde op zijn annonce in een braille-tijdschrift. 'Theatergroep zoekt niet-ziende mensen om mee te werken of zoiets'. Machteld Philips, de andere blinde speler in Her body doesn't fit her soul, kwam hij tegen op een blindenschool. Bij de 'herneming' van de voorstelling in september is ze weer van de partij.

In Engeland, waar veel blinden dansen, heeft hij ook nog zijn voelsprieten uitgestoken. Verkeerde benadering, vond hij. 'Er wordt vooral met contact improvisation gewerkt. Alles gaat met lichamelijk contact. Ik werk heel anders. Ik doe met Saé gewoon wat wij doen. Dus hij moet ook springen en doen zonder contact te maken.' Als Vandekeybus jump roept, jumpt Gharbi, al staat hij alleen in een ruimte.

De regisseur was destijds misschien nog wel meer geéteresseerd in hoe het zou zijn met blinden te werken, dan dat hij het niet-kunnen-zien als inhoudelijk thema zo belangwekkend vond. De bewegingstaal van Ultima Vez is immers sterk op fysieke snelheid gericht. En, zoals Jean Baudrillard schrijft, er is geen enkele communicatievorm die zo snel gaat als de blik.

'Communicatie vertraagt enorm als je niet kunt zien. Dat kan catastrofaal zijn. Stel: ik sla jou, je voelt het eerst en dan pas zie je de vuist komen. Zo is het wel bij blinden. Maar zij hebben weer andere vibraties waardoor het niet catastrofaal is blind te zijn. 'Saé leeft gelijk wij. Zondag heb ik nog met hem naar de finale van de WK zitten kijken. Die weet perfect wat er gebeurt.' Vanzelfsprekend zijn er trucjes opdat Gharbi zijn plaats weet op de speelvloer. Een belletje in het midden van de achterwand. Veel tellen. En correcties van de danspartners, die zo vlot gaan dat het publiek er geen erg in heeft.

Een jaar lang kregen hij en Machteld Philips elke dag les. 'De eerste drie maanden deed hij precies wat ik wilde; hij is heel bescheiden. Pas na een maand of vier zei hij: Wim, nu heb ik het gevoel dat ik zelf ook een beweging zou kunnen geven. Terwijl hij al lang bezig was mij dingen te geven, zonder dat hij het wist. Dat was een mooi moment.'

Gharbi heeft een 'heel speciaal aura', zegt Vandekeybus. Omwille van zijn blindheid, maar op de eerste plaats omwille van zijn karakter. Zoals iedereen in de groep 'speciaal' is. 'Je inspiratie moet toch ergens vandaan komen. Ik bedoel, met mensen die niets uitstralen of alleen maar een perfecte techniek van dansen hebben, kan ik niet werken.'

'Voor Saé is kleur bij voorbeeld nauwelijks van belang. Hij heeft tot zijn twaalfde gezien, dus hij weet wel wat het is. Maar kleuren wisselen bij hem. Dat kun je filmen. Als hij met iemand praat, denkt hij misschien eerst dat de ander blond is. Vervolgens kan dat veranderen in iemand met donker haar. Dat vind ik interessant om te laten zien. Je geeft dat wat met blindheid te maken heeft aan andere mensen en je laat hèm dingen doen die een normale blinde niet kan. Die verschuivingen vind ik belangrijk.'

In september vorig jaar ging hij naar Marokko 'om te gaan zien'. Vandekeybus wilde in een tijdloos landschap filmen 'met paarden en honden en zo'; hij vindt het nu eenmaal 'schoner met paarden te filmen dan met BMW's'. Zijn vader was dierenarts, hij heeft dus jarenlang met dieren geleefd. 'En in dieren kan ik een soort onverschilligheid neerleggen. Je kunt iemand de nek afsnijden en een dier staat daarbij, maar hij is geen getuige. Hoewel hij wel voelt dat er iets aan de hand is.

'Een gedeelte van de film is ook zo gemaakt en gemonteerd dat het is alsof de beelden door de ogen van een hond worden gezien. Maar het is een blinde hond.'

De film werd in december in vijf dagen opgenomen. In het geboortedorp van Saè Gharbi speelt het spel van de 'inwisselbaarheid', 'de oplosbaarheid der dingen', zich af. Vandekeybus vond er de blinde hond ('een soort wolf'), een paard met één oog en een bedevaartsoord: twee rotsen op een berg die, zo wil het plaatselijke geloof, slechts doorgang geven aan hen die niet door de duivel zijn aangeraakt. Hijzelf kwam er met geen mogelijkheid doorheen.

'Heel raar, de grond verdwijnt onder je voeten, je zakt weg en raakt beklemd.' Gharbi kwam er wel doorheen. Gharbi werd klem gezet voor de camera. De draai die Vandekeybus aan het geloof gaf: wie beklemd raakt, zal alles vergeten, die weet niet meer wie hij is.

Een film als een nachtmerrie, vol waanzin, hallucinaties. Dan denk je al gauw aan drugs. 'Ik heb er weinig ervaring mee', zegt de Vlaming, 'maar ik kan me wel inbeelden wat het is. Met drugs kun je in een trip komen, je kunt drie dagen zitten zonder dat je eet of iets doet. Maar in uw kop gebeurt onzettend veel. Die effecten zijn heel belangrijk omdat je fysiek en geestelijk helemaal uit elkaar trekt. Body and soul.

'De verhalen van Paul Bowles waren ook erg inspirerend. Sommige zijn heel wreed, over mensen die elkaar onder invloed van drugs uitmoorden en doen. De sfeer van zijn verhalen - de woestijnen, het gevoel van warmte - heeft me erg beévloed.'

In Tanger zocht hij Bowles op. De oude man lag in bed. Ze 'babbelden' wat. En Vandekeybus vertelde dat hij een verhaal van hem, Circular valley, wilde verfilmen. Onmogelijk, zei Bowles, want het verhaal gaat over wat onzichtbaar is. En dat is waar Vandekeybus in Marokko steeds aan heeft gedacht. 'It's impossible, it's about the invisible.'

Mountains made of barking van Wim Vandekeybus/Ultima Vez, vanavond en morgenavond in de Stadsschouwburg, Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden