Choreograaf Alain Platel: 'Dit is het extreemste wat ik ooit heb gemaakt'

Het gaat er heftig aan toe in nicht schlafen, de nieuwste voorstelling van Alain Platel. Acht mannen en één vrouw dansen vechtend over het podium. De choreograaf over het waarom van dat geweld.

Nicht schlafen van Alain Patel. Beeld Chris Van der Burght

Flint is dood. De onafscheidelijke hond van Alain Patel is niet meer. De Vlaamse choreograaf en theatermaker adopteerde de bordercollie na afloop van de tournee van de productie Wolf, waarin een roedel honden de hoofdrol speelde. Acht jaar zijn ze samen geweest, totdat het dier oud en kreupel werd en besloten moest worden het te laten inslapen. Flint ging altijd mee op tournee, behalve als Platel moest vliegen.

De dood van Flint is trouwens al weer een tijdje geleden, maar hij is meteen het eerste gespreksonderwerp in de Koninklijke Vlaamse Schouwburg in Brussel. Bij vorige ontmoetingen met Alain Platel was hij er altijd bij, die blijmoedige kwispelaar, en ja, dan mis je hem ineens.

Theater als uitlaatklep

Platel: 'Dat moment is het begin geweest van een reeks tragedies in mijn leven. Het heeft de poorten van mijn verdriet wijd opengezet. Want na de hond stierf mijn vader, en daarna ook Gerard Mortier, mijn artistieke vader en raadsman, en bij allemaal zat ik aan het sterfbed. Ik schrok me te pletter van het verdriet dat toen naar buiten kwam. Het blijkt dat je onderweg in je leven veel opkropt. Ik ben dus blij dat ik voor dit beroep heb gekozen: theater maken is voor mij een uitlaatklep. Anders zou ik misschien in de psychiatrie terecht zijn gekomen.'

Alain Platel en zijn gezelschap Les Ballets C. de la B. zijn komende week te gast op het Holland Festival met de nieuwste productie: Nicht schlafen, op muziek van Gustav Mahler. Het is de zesde keer dat Platel op het festival is te zien. De Vlaming brak in 1993 door met Bonjour Madame, later gevolgd door producties als Bernadetje, en Allemaal indiaan. Dat was bijna modern volkstoneel over gewone mensen in alledaagse omstandigheden, vaak opgetuigd met zang en dans.

Platel en HF

Alain Platel behoort tot de vaste gasten van het Holland Festival. De eerste keer dat hij met een voorstelling van zijn Les Ballets C. de la B. op het HF present was, was in 2003 met Wolf. Daarna volgden de producties vsprs (2006), pitié! (2009), C(H)OEURS (2012) en Coup Fatal (2014).

Nicht schlafen door Les Ballets C. de la B. is te zien op 20 en 21/6 in Theater Carré Amsterdam, Holland Festival. Komend seizoen tournee naar o.a. Utrecht en Rotterdam.

Gaandeweg werd Platel meer en meer choreograaf van groot gemonteerd danstheater, met nogal wat fysieke uitdagingen voor zijn performers. Producties als Tauberbach (met Elsie de Brauw), Gardenia (met een setje Vlaamse transseksuelen en travestieten) en En avant, marche! (met een fanfareorkest en Wim Opbrouck) onderstreepten Platels veelzijdigheid. Zijn voorstellingen worden internationaal overal geprogrammeerd, van Theater Treffen in Berlijn tot het Festival d'Avignon.

'Dit is het extreemste wat ik ooit heb gemaakt', zegt hij, daags na de voorstelling Nicht schlafen, onlangs in Brussel. We zitten in de foyer van de statige Brusselse schouwburg en Platel ziet er als altijd onberispelijk uit: blauw jasje, wit overhemd, de grijze krullen keurig gecoiffeerd. Qua verschijning in alles het tegendeel van wat er in zijn voorstelling is te zien: acht mannen en één vrouw dansen, vechten, verleiden, rollen over het podium, scheuren de kleren van elkaars lijf, lokken geweld uit - het gaat er heftig aan toe.

De muziek daarbij bestaat uit flarden Mahler-symfonieën, vermengd met samples van Afrikaanse muziek en dierengeluiden. De dansers zijn van alle rangen en standen en typen: Joods, Arabisch, Belgisch, Afrikaans, Frans, zwart, wit, dun lijf, stevige biceps, pronte billen, scharregatje. Bij het kijken naar Nicht schlafen vraag je je allereerst af: hoe komen die negen dansers daar avond na avond zonder bloedingen en kneuzingen vanaf?

Tekst gaat verder onder de video.

Platel: 'In het begin van de repetities waren er wel wat kneuzingen en vloog er ook weleens een stuk vel af. Dat kon natuurlijk niet - er moesten dus onderling goede afspraken worden gemaakt. Sommigen hadden er geen probleem mee als ze aan hun haren werden getrokken of in het gezicht gespuwd, terwijl anderen er juist op los zouden beuken als dat zou gebeuren. Dat soort dingen moest allemaal worden uitgezocht.

'Geweld laten zien op het podium was geen uitgangspunt, er is al genoeg zinloos geweld te zien in de echte wereld. Maar het was juist daarom wél een terugkerend item tijdens de repetitieperiode en er waren ook referenties via de muziek van Mahler, die in zijn symfonieën regelmatig militaire muziek verwerkte. De tijd waarin hij leefde en werkte, begin 20ste eeuw, was bovendien erg onrustig en leidde tot de Eerste en Tweede Wereldoorlog. Er zijn veel parallellen tussen toen en nu, dus we zijn toch maar volop met het thema geweld aan de gang gegaan.'

Politiek danstheater over oorlog, terrorisme of vluchtelingen is Nicht schlafen zeker niet. Maar het gaat wel over onzekerheid en hoe die te maskeren is door stoer, mannelijk gedrag. Platel benadrukt dat het niet zijn bedoeling was alleen maar fysiek geweld op de bühne te laten zien, maar ook de tedere momenten daartussen. En dat agressie soms ook voortkomt uit angst voor diepere gevoelens. Soms is het zelfs opwindend naar die vechtende mannen te kijken, op een ongemakkelijke manier.

Beesachtige mensen

Platel: 'In de gesprekken die de dansers over die scènes voerden, bleek dat het inderdaad ook opwindend kan zijn om te vechten of te kijken naar vechtsporten als boksen en worstelen. Uit reacties van het publiek begrepen we ook dat als een groep mannen elkaar de kleren van het lijf rukt, er mensen zijn die daar homo-erotische associaties bij hebben. Dat is allemaal best mogelijk en prima, maar het was niet ons uitgangspunt. Eerder was het dat de mens toch een beest blijft dat de ander met of zonder aanwijsbare reden op elk moment kan verscheuren.

'Het werken aan het gevecht was en is nog steeds geen sinecure. Je kunt geen voorstelling meer dan vijftig keer spelen als er elke keer risico's op verwondingen zijn. Dus moest er zorgvuldig worden geoefend wat kon en wat niet kon om geen ongelukken te veroorzaken en het gevecht er toch zo realistisch mogelijk te laten uitzien.'

Zit er ook niet iets pervers in die al dan niet onderdrukte fascinatie voor geweld? 'Wat dat betreft ben ik een freudiaan. Een groot deel van ons leven bestaat eruit de gigantische energie van geweld en seksualiteit die wij met ons meedragen onder controle te houden, in goede banen te leiden of te sublimeren. Dat wij seksualiteit bijvoorbeeld nog steeds zo romantisch willen voorstellen, terwijl er zovelen zijn die voor enkele seconden van genot onbewust bereid zijn alles op te geven, zegt al genoeg.'

Nicht schlafen van Alain Platel. Beeld Chris Van der Burght

Eigenlijk had Platel - die eerder producties maakte op muziek van Bach (Iets op Bach, 1998), Mozart (Wolf, 2003), Verdi en Wagner (Choeurs, 2012) - niet veel met Mahler. Veel te eclectisch. Maar hij ontdekte dat die manier van componeren precies dezelfde is als zijn eigen werkwijze, met het bijeenbrengen van stijlen en het samplen van muziek, dans, theater en performance.

Gustav Mahler (1860-1911) componeerde negen symfonieën, die in Nederland vooral door legendarische uitvoeringen van het Concertgebouworkest tot het cultureel erfgoed zijn gaan behoren. Zijn muziekstukken zijn groots opgezet, duren minstens een uur en alle instrumenten van het klassieke symfonieorkest worden uitgebreid ingezet. De stemmingen wisselen van stormachtig dramatisch tot fluisterend zacht.

Platel: 'Om zijn muziek goed te doorgronden heb ik geen cd's opgezet maar ben via YouTube naar Leonard Bernstein gaan kijken, die al die Mahler-symfonieën heeft gedirigeerd. Dat is fantastisch om te zien - je hoort de muziek niet alleen, je ziét het. Dat heeft mij enorm geholpen Mahler te gaan waarderen.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Alain Platel.

Lust for life

Uit zijn vorige productie Coup Fatal (met muzikanten uit Kinshasa en countertenor Serge Kakudji) heeft Platel twee zwarte dansers-muzikanten meegenomen. Zij zorgen ook voor de Afrikaanse ritmen en liederen in de voorstelling. Platel: 'Het maken van Coup Fatal is voor mij bijzonder geweest, daarom wilde ik graag opnieuw met Boule Mpanya en Russel Tshiebua werken. Maar een multicultureel statement is het absoluut niet. Ik werk al dertig jaar met een gemengde cast, dat is voor mij evident. Als je de pretentie hebt dingen te vertellen over deze wereld, dan moet je die wereld ook laten zien, en die is nu eenmaal niet alleen maar blank. Dat onze muzikaal leider Steven Prengels Mahler nu heeft gesampeld met muziek van buitenaf, past goed bij Mahler zelf. Ook in zijn werk hoor je allerlei invloeden van buitenaf; in alles hoor je zijn Weens-Joodse afkomst: klezmer, militaire muziek, Oostenrijkse volksdeuntjes, het zit er allemaal in.'

Aanvankelijk wilde Platel Nicht schlafen laten eindigen met een ritueel waarin de dunne, bleke danser die voortdurend wordt gekweld, geofferd zou worden. Maar van zijn dramaturg mocht dat niet. Dat vond ze te pessimistisch, en ook obligaat.

Platel: 'Mijn dramaturg zei tegen mij: 'Alles eindigt altijd met een offer of met de dood, bedenk eens iets anders, toon nu eens dat we niet met z'n allen het ravijn in storten'. Toen zijn we gaan improviseren op een prachtig stuk muziek van Mahler en hebben we die eindscène bedacht waarin iedereen loopt, rent, zoekt, maar niet doodgaat. Dat muziekstuk bleek Resurrection te heten, oftewel Wederopstanding. De creatieve drive die ons voortstuwt kan niet kapot, dat willen we daarmee zeggen, de mens gaat door. Lust for life.'

Berlinde de Bruyckere

Slagersdochter De Bruyckere is voor zowel Audi als Platel de gedroomde beeldenmaker.

Is het vreemd dat Berlinde De Bruyckere tot tweemaal toe in het Holland Festival is te zien? Als onderdeel van Monteverdi's Mariavespers in een regie van Pierre Audi, waar het festival twee weken geleden mee opende, en bij de dansvoorstelling Nicht schlafen van Alain Platel, volgende week?

Wie het werk van de Vlaamse kunstenaar kent, zal zeggen: nee. Wie haar werk in een van deze twee producties voor het eerst tegenkomt, zal gelijk overtuigd zijn: dit is hier geheel op zijn plaats.

Reden: slagersdochter Berlinde De Bruyckere (1964) is een gedroomde maker van beelden die de beleving van theater op een hoger plan kan tillen. Met belichting en enscenering, maar vooral haar sculpturen van blauw dooraderde lijven, uitgemergelde lichamen en uitgebeende paardenkadavers. Het lukt haar zelfs met een immense boomstronk, uitgelicht door meerdere spotjes, zoals ze die toonde op de Biënnale van Venetië, in 2013. Het stuk 'kreupelhout' (tevens titel), van 20 meter lengte, lag er als een decorstuk voor een nog niet bestaande opera.

Sommigen zien De Bruyckeres vlezige of knoestige beelden als erotisch, anderen als existentieel (het menselijke bestaan teruggebracht tot elementair nulpunt) of als een vorm van menselijke lijden (veel verwrongen lichaamsdelen, gedrenkt in bloed).

Wat schilders als Matthias Grünewald (16de eeuw) en Francis Bacon (20ste eeuw) met verf wisten te verbeelden, krijgt De Bruyckere met was, kleurstoffen en paardenhuiden voor elkaar: drama dat je niet onbewogen laat. Sterker, het resoneert in je hoofd en veelal ook in je lijf.

Niet vreemd dat juist Alain Platel - toch beroemd om zijn lichamelijke, zeg maar 'spastische' choreografie - zich tot De Bruyckeres vervormde karkassen voelt aangetrokken: hij laat zijn dansers bewegingen maken die in intensiteit overeenkomen met het werk van de slagersdochter. Of zoals Platel uitlegt: 'Haar werk illustreert het slagveld van mens en dier. Daarom ook zie je de dansers soms in dezelfde pose als de paarden.'

Rutger Pontzen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden