Chodorkovski's overmoed

De als Joekos-topman afgetreden Chodorkovski, ooit een gewetenloos oligarch, is populair in het Westen. Daar tracht hij nu zijn bezittingen onder te brengen....

De Russische staat creëerde Joekos in april 1993 uit enkele staatsoliebedrijven. De voormalige communistische directie was zwaar belast met een Sovjet-erfenis en slaagde er niet in het bedrijf te moderniseren. De onkosten stegen bijna even hard als de productie daalde, waardoor Joekos in 1995 bijna bankroet was.

In dat jaar zette Chodorkovski zijn zinnen op Joekos. De snel rijk geworden eigenaar van de commerciële bank Menatep wilde zijn imperium uitbouwen. Hij reisde vaak naar Siberië om het bedrijf te leren kennen en bevriend te raken met de rode directie.

In 1996 was Chodorkovski een van de zeventien steenrijke zakenlui die de herverkiezing van de impopulaire president Jeltsin financierde. Het groepje toekomstige oligarchen werd daarvoor rijkelijk beloond. Via het 'leningen voor aandelen'-programma leenden zij miljoenen dollars aan de staat, waarvoor ze aandelen van de grootste metaalmijnen en oliebedrijven in onderpand kregen.

De failliete staat kon die leningen niet terugbetalen, waardoor de oligarchen de kroonjuwelen van de Sovjet-economie voor een schijntje van de waarde konden overnemen. Chodorkovski betaalde uiteindelijk 159 miljoen dollar voor 45 procent van de aandelen van Joekos, in een veiling die was georganiseerd door zijn eigen Menatep. Niet lang daarna verwierf hij nog eens 33 procent in ruil voor 150 miljoen dollar aan verplichte investeringen.

Chodorkovski ontpopte zich tot een autoritaire, gewetenloze oliebaron. Hij installeerde camera's in slecht lopende ondernemingen. Duizenden werknemers die slecht functioneerden of dronken op hun werk verschenen, liet hij ontslaan. Lastige aandeelhouders werkte hij het bedrijf uit door aandeelhoudersvergaderingen op het laatst te verplaatsen naar afgelegen oorden. Na de roebelcrisis in 1998 verdeelde Chodorkovski zijn belangrijkste bezit onder dochterondernemingen om crediteuren af te schudden.

Ook in het Westen maakte hij toen vijanden. Joekos en Menatep hadden na de crisis grote schulden bij westerse investeerders, die aandelen in onderpand hadden gekregen. Met het dreigement dat hij anders met een vloedgolf aan aandelen-emissies zou komen, dwong Chodorkovski de investeerders in te stemmen met een schikking. Chodorkovski's tactiek was duidelijk: eerst wilde hij absolute controle over zijn bedrijf, zijn imago was van later zorg.

In 1999, toen Joekos na enkele dubieuze fusies en overnames was uitgegroeid tot de op een na grootste olieproducent van Rusland (na Loekoil), volgde de radicale ommekeer. Chodorkovski besefte dat hij westers kapitaal en kennis nodig had om zijn bedrijf verder te laten groeien.

Joekos zou transparant, betrouwbaar en efficiënter worden, bezwoer Chodorkovski. Hij nam ervaren westerse managers en pr-adviseurs aan, maakte de boekhouding openbaar en keerde dividend uit aan de bijna 60 duizend aandeelhouders. Joekos ging naar de beurs en het aandeel van Menatep in de oliemaatschappij daalde van 85 naar 61 procent. Chodorkovski was de eerste oligarch die de namen van aandeelhouders en hun bezit openbaarde. Zijn eigen kapitaal bleek ongeveer 8 miljard dollar groot.

Chodorkovski wilde van Joekos een speler van wereldformaat te maken. Hij begon zijn geld te besteden aan goede doelen als weeshuizen, studiebeurzen en internetprojecten op Russische scholen.

De modernisering van Joekos bleek succesvol. De productie groeide jaarlijks met 17 tot 19 procent. Sinds de fusie met Sibneft begin deze maand is JoekosSibneft een van de grootste olieproducenten ter wereld.

Chodorkovski's succes maakte hem populair in het Westen en een bekendheid in Rusland. Naarmate zijn kapitaal toenam, groeide zijn overmoed. Hij wilde het staatsmonopolie op oliepijpleidingen breken, zette vraagtekens bij privatiseringen, financierde oppositiepartijen, bekritiseerde Poetins anti-Amerikaanse standpunt in de oorlog tegen Irak en kocht een oppositiekrant.

In juli begon het Openbaar Ministerie een grootschalige aanval op Joekos met de arrestatie van topman Platon Lebedev. Na de arrestatie van Chodorkovski vorige week zaterdag zijn onderhandelingen over een fusie met ChevronTexaco en ExxonMobil opgeschort. De aandelen daalden 20 procent in waarde. Het ministerie van Grondstoffen hevelde vrijdag een tijdelijk vergunning om een olieveld in Siberië te exploiteren over van Joekos naar de staatsgetrouwe rivaal Soergoet.

De Joekos-directie noemt de aanvallen politiek gemotiveerd en bezweert dat het bedrijf gewoon blijft functioneren, ondanks het bevriezen van 44 procent van de aandelen. Chodorkovski mag zijn opgestapt, hij blijft grootaandeelhouder. Hij probeert de aandelen Joekos zoveel mogelijk in het Westen veilig te stellen.

De dagelijkse leiding over Joekos is overgenomen door de Amerikaanse directeur Steven Theede. De Britse bankier Lord Jacob Rothschild zou Chodorkovski's aandelen zijn gaan beheren , aldus Britse kranten. Daarnaast heeft Chodorkovski volgens het Franse Le Monde zijn aandelen weggezet bij de Menatep Groep op Gibraltar, een van de 60 duizend daargevestigde brievenbusmaatschappijen. Daarmee zou het aandelenpakket beschermd zijn tegen inbeslagname. Rusland kan dat slechts aanvechten bij de hoogste rechter in Gibraltar.

Volgens het Russische OM duurt het zeker een tot twee jaar voor Chodorkovski's zaak in Rusland voorkomt. Waarnemers achten de kans klein dat de oligarch op borgtocht vrijkomt. Indien Chodorkovski en Lebedev wegens fraude worden veroordeeld, kan de staat hun bezit confisqueren en mogelijk zelfs de privatisering van Joekos ongedaan maken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden