Chocolade van Verkade verlaat de Zaan

Met Pasen geurde de stad naar taaitaai, met Kerstmis naar paaseieren. Zaandam, dat meeleefde met de cycli van Verkade, heeft het bedrijf langzaam zien afbrokkelen.Deze zomer gaat de chocoladefabriek dicht....

DE BON MARRIAGE was de mooiste bonbon die hij in al die veertig jaar heeft ontworpen; goed huwelijk, en hij was nog niet eens getrouwd. Of toch wel: met Verkade, en dan vooral met de chocoladefabriek. Jack van Luit was er een leven lang productontwerper.

Deze zomer gaat de chocoladefabriek van Verkade in Zaandam, dat oer-Zaanse bedrijf, dicht. Van de vermaarde koninklijke zoetwarenfabrikant waar ooit ruim tweeenhalfduizend mensen werkten, is dan alleen de koekjesfabriek nog over.

Van Luit weet nog precies waaruit hij de bon marriage had opgebouwd: een dun, krokant vierkantje van gebrande suiker en fijne nootjes, een vierkant blokje eersteklas marsepein, ondergedompeld in melkchocolade, daarop prijkte een noot met een goudkleurige stip. 'Prachtig. Bonbons waren kunstwerkjes bij Verkade.'

Hij ontwierp elk jaar twintig lekkernijen, vooral bonbons, achthonderd in totaal. Van Luit probeerde iets uit in een pannetje op het gas, een proefpanel keurde dagelijks de vorderingen. Tussen 11 en 12 's ochtends, dan zijn de smaakpapillen op hun sterkst.

De receptuur werd zwaar bewaakt, niemand kwam eraan. Meneer Jan Verkade, de chocolademan in de directie, keek er persoonlijk op toe. 'Hij had verstand van het metier. ''Jack, probeer nog eens een half cc'tje caramel meer'', zei hij dan.'

Verkade was grandeur en honderd procent kwaliteit. Was, zegt Van Luit. 'Wij maakten onze eigen chocola, van cacaoboon tot eindproduct. De massa, de gemalen bonen, betrekken ze tegenwoordig van derden. De melange luistert nauw. Bonen uit Maleisië zijn slecht van smaak, die uit Brazilië zijn ook minder. Bonen uit Ghana en Togo, dat is kwaliteit. Nu moeten ze maar afwachten van welke bonen hun chocola is gemaakt.'

Met 'ze' bedoelt hij het Britse United Biscuits, dat Verkade in 1990 overnam. Sindsdien zitten er geen chocolademannen meer in de leiding. 'Technologen, ingenieurs en doctorandussen hebben het nu voor het zeggen. Wat hebben die Engelsen met de traditie en kwaliteit van Verkade te maken?'

Negen jaar geleden vertrok Van Luit, halverwege de jaren tachtig had de directie de stekker al uit de bonbonmachines getrokken. 'Er waren ineens speerpuntartikelen, bonbons hoorden daar niet bij.' De verouderde chocoladefabriek draait op nog slechts 35 procent van haar capaciteit.

En nu verdwijnt de rest van de chocoladefabriek. United Biscuits hevelt de productie over naar Continental Chocolate in Amsterdam. Een deel van de machines en de vijftig man personeel gaan mee, is de bedoeling.

Als het Britse moederbedrijf een oplossing heeft voor de mensen die niet in ploegendienst kunnen werken en iets regelt voor de oudere werknemers, gaat de ondernemingsraad akkoord, laat voorzitter Siem Waaiman weten. De or komt nog deze week met zijn advies.

Met de chocoladefabriek verdwijnt de zoveelste levensmiddelenfabriek aan de Zaan; de koekjesfabriek van Verkade blijft wel, maar ligt niet aan het water. Ooit liep een langgerekt lint van levensmiddelenfabrieken langs de Zaan en heette de Zaanstreek de provisiekast van Nederland. Veel bedrijven zijn afgebroken. Dat lot zal de chocoladefabriek bespaard blijven, bezweert Theo Kalf, voormalig bedrijfsloodgieter bij Verkade en tegenwoordig dag en nacht in touw voor de stichting Behoud Cultureel Erfgoed Verkade. 'Als het moet keten ik me vast aan de poort.'

Kalf hoeft niet met kettingen en sloten in de weer. De chocoladefabriek gaat niet tegen de vlakte, verzekert Geert van der Graaf, projectleider Zaanoevers van de gemeente Zaanstad. 'Het uitgangspunt is dat de fabriek blijft staan. Er kunnen appartementen in worden gebouwd, er kunnen bedrijfjes worden gehuisvest, dat weten we nog niet.'

Verkade is in onderhandeling met 'marktpartijen', Zaandam koopt de fabriek niet. Van der Graaf: 'Wij lopen niet met zakken geld langs de oevers om al die oude fabrieken op te kopen. Dat geld hebben we domweg niet.'

De bonbonafdeling was het mekka van de chocoladefabriek. Marja van Luit, vrouw van Jack, inderdaad, een Verkade-huwelijk, trad op haar de 15de toe tot de 'elite'. Ze begon op de inpakkerij, pondsdozen en luxe-dozen vullen. Het liefst de luxe, dat waren prachtige dozen met welvingen en goudkleurige verf. De deksel leek wel een schilderij.

Later ging ze werken op de glaceerafdeling, het hart van de bonbonfabriek waar van een kale vulling een bonbon werd gemaakt. 'Een lusje, een krulletje, een bloemetje, alles wat een bonbonnetje zo mooi maakt, ging allemaal met het handje.'

De meisjes van Verkade waren een begrip. Ze hadden de naam lellebellen te zijn. Fabrieksmeiden waren jongensgek, dat vonden ze zelfs van elkaar. 'De deur blijft dicht voor die Verkade-hoeren', gilden de meisjes van de blikfabriek Verblifa in Krommenie in het begin van de vorige eeuw, hangend uit de treinraampjes.

'Tussen de stellingen gebeurde weleens het een en ander tussen getrouwde mannen en jonge meisjes. Daarom werd fabrieksarbeid onzedelijk genoemd. Maar dacht je dat zoiets in een dienstje niet voorkwam, of op kantoor?', vertelt een meisje van Verkade in Ruytermeisjes en Verkadevrouwen.

Iedereen kent de wilde verhalen, niemand is er bij geweest, zegt Jack van Luit. 'Je had dat liedje De meisjes van Verkade, kun je zoenen voor een stuk chocolade. Zo zijn die verhalen ontstaan.'

Een meisje van Verkade was juist níet zomaar een meisje, zegt hij. Verkade screende zijn personeel zorgvuldig. Werknemers werden beoordeeld op gedrag, uiterlijk en hygiëne, mannen moesten geschoren zijn. Voormannen, groepsleiders en stafleden moesten een das stroppen. Maandelijks kreeg het personeel een rapport. Als je een 9 gemiddeld scoorde, had je die maand 25 gulden meer in je loonzakje. 'Ik praat over dertig, veertig jaar geleden, dat is nu al gauw 250 gulden.'

De eerste meisjes gingen in 1892 aan de slag, zes jaar na de oprichting. Ze kookten beschuitbussen('De verpakking waarborgt zindelijkheid en herkomst') uit in soda. Verkade heeft altijd graag vrouwen in dienst gehad, ze pakten sneller in en braken minder dan mannen. Er zijn perioden geweest dat viervijfde van het personeel vrouw was.

Het personeel liep weg met Verkade, zeggen de Van Luits. Verkade was veel meer dan een werkgever. Marja van Luit: 'Ze gaven cursussen, deden aan vormingswerk, er waren een toneelclub, een sportclub en een harmonie. Als je een probleem had, loste Personeelszaken het op. Er was een potje waaruit ze hulp betaalden als je vrouw ziek was, dan werden je kinderen verzorgd. Ze droegen bij in de kosten van een kunstgebit, gehoorapparaat en bril.'

De ellende begon toen Verkade in de greep van het grote geld kwam, daar is Marja van Luit van overtuigd. 'Met de gang naar de beurs begon de teloorgang. Meneer Jan overleed, meneer Frans ging weg, meneer Tom ging weg, meneer Arnold ging weg. Er waren barstens veel neven en nichten, maar die wilden niet de fabriek in. Ze wilden geld zien. Geld is geld. Klaar af.'

Vanaf midden jaren tachtig is er bijna voortdurend gereorganiseerd bij Verkade, dat moest knokken tegen de populaire candybars Nuts, Mars en Bounty van andere zoetwarenfabrikanten. De sfeer werd zakelijker en onpersoonlijker, ook al doordat de werknemers niet meer zo dicht bij elkaar staan in het geautomatiseerde productieproces.

Zaandam dat meeleefde met de cycli van Verkade - met Pasen geurde de stad naar taaitaai, met Kerstmis naar paaseieren - heeft het bedrijf langzaam zien afbrokkelen. Nog in de tweede helft van mei wordt begonnen met de ontmanteling van de chocoladefabriek, is de planning. De 'lettercampagne' voor sinterklaas wordt er zelfs voor stilgelegd. Dan zijn er 350 werknemers over om san francisco's, café noirs, sultana's, mariakaakjes en enkele wafelsoorten te bakken.

Jack van Luit: 'De chocoladefabriek was een prachtig instituut. Ik hoop dat er in Amsterdam iets van over blijft. Al is het maar één lijn. Dadelijk staat op niet één stuk chocola nog Verkade.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden