Chirac, van ladenlichter tot symbool van de democratie

De meeste Franse kiezers staan na het succes van Le Pen in de eerste ronde van de presidentsverkiezingen als één blok achter Chirac....

Vandaag een week geleden lag het links-populistische opinieblad Marianne in de winkel, met een forse foto op het omslag van 'superleugenaar' uit de populaire televisiepoppenkast Les Guignols de l'info: de pop van Jacques Chirac, voorzien van zorromasker en rood-blauw supermenteur-pak. Onderschrift: 'Kan Superleugenaar worden herkozen?'

Marianne had zijn bitter-vrolijke omslag al gedrukt, voordat de uitslag van de eerste ronde zondagavond bekend werd. Als de gesmeerde bliksem werd de fout hersteld, en een paar uur later lag er een nieuw blad op de toonbank. Weg foto van superleugenaar, weg kop. De nieuwe, ernstige titel: 'Chirac is de kandidaat van de democratie.'

Niet alleen in Marianne heeft zich een razendsnelle rolomkering voltrokken. Driekwart van de Fransen heeft besloten als een blok achter Chirac te gaan staan. 'Liever een oplichter dan een racist', luidde afgelopen week een populaire spandoektekst. Bij links hebben sommigen aangekondigd demonstratief met een knijper op de neus te gaan stemmen, anderen kunnen het stemmen niet over hun hart verkrijgen en zullen hun gaullistische buurman machtigen.

Chirac is binnen één dag, ja bijna van de ene minuut op de andere, veranderd van een groezelige ladenlichter in het symbool van de Franse democratie. Zelfs zijn hardnekkigste achtervolger, de afgedropen rechter-commissaris Eric Halphen, heeft aangekondigd in de tweede ronde komende zondag op Chirac te stemmen.

Die rolomkering heeft zich tegelijk in het Franse volk en in de kandidaat Chirac zelf voltrokken. Vrijdag 19 april, tijdens zijn laatste redevoering vóór de eerste verkiezingsronde, dreigde hij nog met hel en verdoemenis voor Frankrijk, dat dankzij de linkse regering in de greep was geraakt van 'georganiseerde misdadige netwerken die hun klauwen hebben uitgestrekt naar complete wijken'. Volgens de zure verliezer Jospin was het de 'haatcampagne' van Chirac die het land deels in de armen van Le Pen heeft gejaagd.

Chirac oreerde voor volle zalen dat de Franse economie in 'een slakkengang' was geraakt, en Frankrijk als geheel was teruggezakt naar het niveau van 'een tweederangsmogendheid'. Allemaal vóór de uitslag van zondag. Amper drie dagen later sprak Chirac enthousiast over 'de vierde economie ter wereld', en over de export van ons prachtige talent'. Hij voerde 'een morele strijd tegen intolerantie en haat'. 'De Republiek versaagt niet als het gaat om de essentie, namelijk de geest en het hart van ons land, tolerantie en mensenrechten.'

Iedere politicus snijdt zijn campagne uiteraard op de maat van zijn tegenstander. Maar Chiracs rekbaarheid is wel erg opvallend. 'Die kerel is een kameleon!', zei ooit Daniel Cohn-Bendit. Waarnemingen van het genre 'Chirac heeft de mening van de laatste die hij heeft gesproken', stapelen zich op in kranten en tijdschriften. 'Denken is voor Chirac vooral wat anderen van hem denken', schrijft Le Monde-journaliste Raphaëlle Bacqué in haar recente biografie Chirac ou le démon du pouvoir - Chirac of de demon van de macht.

Chirac is extreem gevoelig voor de opvattingen en verwachtingen van zijn omgeving. Gangbare psychologische verklaring: de Franse president is de zoon van een bankemployé, heeft de onzekerheid meegekregen van de sociale stijger, net als de hang naar succes en erkenning. Zijn hunkering naar het bad in de menigte is legendarisch. Vaak, staat in 'Chirac ou le démon du pouvoir', draagt Chirac kleine, doorzichtige pleistertjes op zijn vingers. Zijn huid raakt letterlijk versleten van het handen schudden. Hij wil graag sympa worden gevonden - en hij ís ook aardig.

Zijn hoge wendbaarheidsfactor maakt Chirac een gemakkelijke prooi voor karikaturisten en andere journalistieke spot. Wat dan vergeten wordt, is dat hij door zijn permanente campagne beter dan bijvoorbeeld verliezer Jospin begrepen heeft wat er leeft onder het Franse volk. Jospin haat hem, deed alleen onder grote pressie vrijdagavond een vierregelig berichtje uitgaan waarin hij de Fransen opriep via hun stem 'een dam op te werpen tegen extreem-rechts'. Het woord Chirac kon hij niet uitbrengen.

Jospin en Chirac zijn Franse tegenpolen. Jospin vertegenwoordigde 'techno-links' zoals ze hier zeggen. 'Links kan in Frankrijk alleen maar van bovenaf regeren, met opgelegde maatregelen, terwijl aan het gesprek met de mensen alleen lippendienst wordt bewezen', schreef politicoloog Zaki Laïdi. Geen contact met burgers, bonden of bedrijfsleven. Jospin dacht te winnen op grond van vijf jaar links regeren, maar dit volk van radicale mopperaars bewees weer eens hoe moeilijk het te sturen is. 'Fransen stemmen niet op een regeringssaldo, maar op een droom die ze in hun borst verborgen houden', zei Chirac.

De president redeneert precies omgekeerd als zijn linkse ex-premier: niet top-down, maar bottom-up. 'Chirac surft op de publieke opinie', zeggen schampere commentatoren. Zijn mening is de mening met de hoogste beurskoers, en dus is de Franse president au fond een cynicus. Hij staat bekend om zijn met royale hand rondgestrooide beloftes, die moeiteloos worden gebroken. Minstens vier prominente gaullisten schijnen het premierschap voor na de overwinning alweer aangeboden te hebben gekregen. Ander bekend voorbeeld: tijdens een officieel bezoek aan Warschau een jaar of vijf geleden beloofde Chirac dat Polen in het jaar 2000 volledig lid van de EU zou zijn.

Afgezien van zijn zucht naar de macht - dit is zijn vierde race om het presidentschap - is een consistent pakket ideeën bij Chirac moeilijk aan te wijzen. Wat niet alleen aan hem ligt, maar ook aan de Franse presidentiële traditie die meer hecht aan de vent dan aan de vergezichten. 'In vijftien jaar tijd', schrijft Raphaëlle Bacqué, 'is hij beurtelings liberaal, sociaal, federalist, voorstander van vrijhandel, arbeiderist en Reaganist geweest, tegen de Europese munt en daarna de meest militante voorstander van Europa. Als je hem herinnert aan vroegere uitspraken, haalt hij z'n schouders op in naam van het gezonde principe dat alleen imbecielen niet van mening veranderen.'

Franse politiek ís een cynische aangelegenheid - het gaat om le pouvoir - en veel middelen zijn geoorloofd. 'Eerst winnen, daarna zien we wel', is een typerende uitspraak van Chirac. Zijn grens lijkt precies bij extreem-rechts te liggen. 'In Frankrijk bestaat een vruchtbare bodem voor de ontwikkeling van een echte racistische beweging', zei Chirac in 1985 zorgelijk tegen een biograaf. 'We moeten alles doen om dat te voorkomen.'

Als Chirac als president ergens tevreden op kan terugkijken dan is het op de rede die hij drie maanden na zijn ambtsaanvaarding in 1995 uitsprak. Tijdens de herdenking van de grote razzia van Parijs brak Chirac met het idee van de officiële Franse onschuld aan de jodenvervolging, bedacht door De Gaulle, volgehouden door Pompidou, Giscard d'Estaing en Mitterrand. Chirac zei: 'Ja, de criminele waanzin van de bezetter is gesteund door Fransen, door de Franse staat.' Dat was een moedige, want zeker in zijn eigen rechtse omgeving omstreden uitspraak.

Het Front National beschouwt hij als een 'petainistische-nazistische bende'. Z'n gaullistische partijgenoten heeft hij verboden te pacteren met extreem-rechts. Toen dat in 1998 toch in een aantal regio's gebeurde, werden de daders resoluut aan de kant gezet. Zelf beschouwt Chirac de strijd tegen extreem-rechts als een van de grootste wapenfeiten van zijn presidentiële mandaat, samen met de decentralisatie en zijn inzet voor Europa.

Over dat laatste: Chirac staat - althans in Frankrijk - bekend als een overtuigd aanhanger van het verenigde Europa. Dat is zo sinds hij in 1992 met lange tanden besloot vóór te stemmen bij het referendum over de vraag of Frankrijk mee zou doen met de Europese munt. Dankzij Chiracs ja won de toenmalige president Mitterrand de volksraadpleging op het nippertje.

Als president heeft hij zich van meet af aan omringd met raadgevers, parlementariërs en diplomaten die zonder uitzondering 'Europeanen' zijn. Ouderwets-soevereinistische gaullisten als Séguin en Pasqua zijn naar de zijlijn verbannen. Chiracs Europese gezindheid blijft intussen wel een Fránse Europese gezindheid. Chirac pleitte voor een Europese grondwet, maar ziet weinig in het weggeven van meer nationale macht aan Europese commissie of Europarlement. Aan bevlogen redevoeringen geen gebrek, maar als het op Franse boerenbelangen aankomt of het ongedaan maken van de oververtegenwoordiging van het Franse belang in Brussel, dan geeft Chirac niet thuis.

Hij ziet er geen been in zelf genomen beslissingen tijdens Eurotoppen later af te schuiven op de Brusselse bureaucratie. Met funest gevolg voor het Europese krediet bij de Franse burger. Mede aan zijn bruuske gedrag is te wijten dat de Europese Frans-Duitse motor aan diepgaande revisie toe is.

Chiracs eerste termijn zal vermoedelijk, meer dan vanwege zijn prestaties in Europa, worden onthouden vanwege de spaken die hij vijf jaar lang in het wiel van zijn linkse regering heeft willen steken. Naar de camera's toe waren de linksrechtse verhoudingen meestal mooi, aangezien het volk via de peilingen liet blijken niet van politieke ruzie gediend te zijn. Maar binnen de muren van het paleis deed Chirac wat hij kon. Het probleem-Corsica werd niet opgelost omdat de president de voorgestelde decentralisatie niet in overeenstemming vond met de eenheidsrepubliek.

Een justitiehervorming die Chirac zelf in gang had gezet werd op het laatste nippertje afgeblazen, omdat zijn partij alsnog tegen dreigde te stemmen. Elke woensdag werden regeringsvoornemens na de ministerraad begeleid door een negatief media-advies van de president van de Republiek.

Premier Jospin deed de 'commentator in het Elysée' meestal zo luchtig mogelijk af. Minder kwalijk voor het praktische bestuur, maar vernietigend voor de eer en de goede naam van de politiek waren 'de affaires'. Vanaf het moment dat Chirac een stap in het Elysée zette, is hij achtervolgd geweest door onregelmatigheden tijdens zijn voorafgaande zeventien-jarige burgemeesterschap van Parijs. De laatste onthulling stond nauwelijks drie weken geleden in het satirische weekblad Le Canard Enchaîné.

Het echtpaar Chirac, zo bleek uit bonnen van de groenteboer, heeft als bewoners van het stadhuis wekelijks voor duizenden francs groenten en fruit opgesoupeerd. 'Laten we serieus blijven', was de reactie van Chirac op een journalist die ernaar durfde vragen. De Franse kranten zijn inmiddels dermate vermoeid geraakt dat het bericht niet verder kwam dan een verre binnenlandpagina. Let wel: Chirac is tegelijk de man die campagne voert op grond van 'de moraal' en die 'zero straffeloosheid' in zijn vaandel voert. 'Hij zal eindigen als Helmut Kohl', voorspelde zijn grootste vijand in zijn eigen rechtse kamp, Valéry Giscard d'Estaing.

Het saldo van zeven jaar Chirac is niet indrukwekkend, noch in moreel opzicht, noch in het opzicht van leiderschap op ideeënrijkdom. Niet alleen Jospin kreeg gisteren een week geleden een pak slaag. Chirac haalde 19,71 procent van de stemmen, een historisch dieptepunt voor een president in de Vijfde republiek die vecht voor zijn herverkiezing.

Arnaud Montebourg, een dwarse socialistische parlementariër die al een paar jaar probeert Chirac voor de rechter te krijgen, vatte de huidige toestand snedig samen. 'We zullen in de tweede ronde allemaal op Chirac stemmen. Allemaal. We zullen hem precies het overwinningspercentage geven dat past bij een bananenrepubliek.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden