Chique Lalique

Lalique, een van de innovatiefste vertolkers van art nouveau, is in Nederland nauwelijks bekend. Onterecht, vonden twee mannen uit Doesburg. Dus begonnen zij zelf een museum.

Over de precieze waarde van de vazen en sieraden van de Franse ontwerper René Lalique (1860-1945), die te zien zijn in zijn museum, wil Benjamin Mordehai Janssens niet uitweiden. Maar wie de moeite neemt om even op internet rond te snuffelen, zal zien dat dit al snel in de tiendduizenden euro's, soms zelf ettelijke tonnen, kan lopen.


Wie eenmaal een fragiele broche of een sierlijke tafellamp van Lalique heeft aanschouwd, begrijpt ook waarom. Het edelmetaal is voorzien van gedetailleerd inlegwerk van email. Het glaswerk met natuurlijke decoraties heeft zelfs na een eeuw intensief gebruik nog zijn sprankelende kleur behouden. Niet voor niets wordt Lalique gezien als een van de innovatiefste vertolkers van art nouveau, verklaart Janssens. 'In Frankrijk is hij zelfs een nationale bekendheid.' Hier is deze sieraad- en glaskunstenaar minder bekend. Zuchtend: 'Het weelderige art nouveau is nooit breed aangeslagen in het protestante Nederland.'


Toch bevindt zich uitgerekend in het Gelderse stadje Doesburg een museum dat geheel is gewijd aan het oeuvre van René Lalique; Janssens is met zijn partner Santino Melssen de drijvende kracht achter deze Société Musée Lalique Pays Bas. Dit private museum werd geopend tweeënhalf jaar geleden in een statig herenhuis uit de 15de eeuw en trekt inmiddels meer dan tienduizend bezoekers per jaar, bij voorkeur in een intiem arrangement met een welkomstprosecco in de tuinsalon. Waarna een persoonlijke rondleiding van Janssens volgt langs de permanente opstelling met honderdvijftig werken. De tijdelijke expositie Vrouwelijke heiligheid en symboliek telt nog eens tweehonderd werken. 'Al met al tonen we een collectie die zich kan meten met de internationale topmusea.'


Het geheim achter deze unieke collectie is een uitgebreid netwerk van bruiklenen. 'Ik handel al meer dan twintig jaar in het werk van Lalique', zegt Janssens. Veel van de kopers lenen hun werk uit voor exposities. 'Het museum hoeft op deze manier geen kostbare collectie aan te leggen en te onderhouden.' De bruikleengevers profiteren van het netwerk van Janssens, omdat het werk uitgebreid wordt onderzocht en gedocumenteerd. In de museumshop worden exclusieve kunststukken van Lalique verkocht. 'Wij zijn waarschijnlijk het enige museum waar bezoekers een vaas of klok van museale waarde kunnen kopen. Kopers krijgen vervolgens een fikse korting als ze een bruikleenconvenant afsluiten.'


Wat Lalique zo bijzonder maakt, is de diversiteit van zijn oeuvre. Hij was opgeleid als edelsmid en maakte aan het begin van zijn loopbaan vooral sieraden en gebruiksvoorwerpen als kammen of dasspelden. Goud en edelstenen combineerde hij met goedkope materialen als hoorn en email. Om de ragfijne details goed te kunnen zien, is een vergrootglas onontbeerlijk; deze liggen dan ook overal in het museum uitnodigend op schalen. Na 1910 legde Lalique zich steeds meer toe op glaskunst in diepe kleuren, waarbij zijn achtergrond als edelsmid zichtbaar bleef. 'Kijk', zegt Janssens bij een blauwpaarse vaas, 'dit is niets minder dan een imitatie van amethist.'


Een bijzonder aspect van Laliques oeuvre zijn de vele parfumflessen. Zo ontwierp hij flesjes van groen glas dat het parfum voorzag van een bijzondere gloed, die refereert aan bloemen en planten. Ook versierde hij de flessen met de bloemen waarvan de parfum was gemaakt. 'Hij promoveerde het flesje van verpakking tot een objet d'art.' Het onderwerp voor de volgende thema-expositie ligt dus door de hand. 'In de zomer van 2014 exposeren we hier artefacten van de parfumindustrie met parfumflessen en poederdozen, niet alleen van Lalique, ook van tijdgenoten.'


Naast zijn weergaloze vakmanschap blonk Lalique uit in rijke symboliek, die zijn werk van een onverwachte diepgang voorziet. De decoraties die hij gebruikte, ontleende hij aan de flora, fauna en vooral vrouwen. 'Daarvoor deed hij ook veel veldonderzoek', fluistert Janssens met ohlala-intonatie. Deze feminiene en animistische afbeeldingen werden vermengd met Griekse mythologie, zo is te zien op de huidige themaexpositie Vrouwelijke heiligheid en symboliek. Een ranke vaas heeft twee verstrengelde duiven als stop. 'De duif is een symbool voor vrouwelijkheid. Ook voeden duiven zich op de grond, wat een herinnering is aan onze verbondenheid met onze omgeving. De vaas is dus een ode aan de vrouwelijkheid.'


Naast een groots ontwerper was Lalique een gewiekst ondernemer. Al in 1905 opende hij zijn eerste boetiek. In 1920 opent hij, in zijn 60ste levensjaar, nog een glasfabriek. 'Hierdoor kon hij grotere werken maken, zoals de verlichting voor cruiseschepen en het interieur van een kerk.' Zelfs autoliefhebbers komen aan hun trekken in het Laliquemuseum in Doesburg. Janssens wijst op een 15 centimeter hoog beeldje van een glazen vrouw die vagelijk doet denken aan de engel van Rolls-Royce. 'Dit glazen beeld werd op de radiateurdop op de autogrill gezet. Lalique had zelfs een systeem bedacht waarmee het glazen beeldje vanonder werd aangelicht. Stel je eens voor, een auto met een lichtgevende vrouw. Wat een sensatie moet dat geweest zijn.'


Tentoonstelling René Lalique en de vrouwelijke heiligheid t/m 27/4. Musee-lalique.nl


Drie musea wereldwijd

Wereldwijd zijn drie musea gewijd aan sieraad- en glaskunstenaar René Lalique (1860-1945). In het Gelderse Doesburg staat het privémuseum Société Musée Lalique Pays Bas met vooral art-nouveauglaswerk. De grootste Laliquecollectie staat in een museum in Wingen-sur-Moder, de stad in de Franse Elzas waar Lalique in de jaren twintig zijn eerste glasfabriek begon. Ten slotte is er een Laliquemusuem in Japan; een bijzondere stroming in art nouveau was het japonisme, waarbij kunstenaars zich lieten beïnvloeden door Japanse vormen en motieven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden